Ayetullah

Ayetullah, Arapça compound theofor Āyat Allāh (آية الله) — āyah ("âyet, alâmet, klasik halk-Arap-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı") ve Allāh (Yegâne Tanrı, klasik halk-Arap-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki ilâhî söz-yapısı) söz-unsurlarının terkibinden Allah'ın âyetleri, Allah'ın alâmeti, klasik halk-Arap-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Allah'ın ayetleri manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden al-āyāt (âyetler), al-āyāt al-bayyināt (apaçık-âyetler; klasik halk-Bakara 2:99 söz-merkezi yan-bağlamı), Āyāt-Allāh al-Kubrā, Āyāt-Allāh al-'Uẓmā, Āyāt al-Aḥkām (klasik halk-fıkh söz-örgüsünün söz-merkezi yan-yapı söz-yapısı), Abdullah, Hayrullah, Feyzullah, Nimetullah (yan-form söz-yapısı; bk. Nimetullah maddesi yan-form söz-örgüsü) yan-örgüsü oluşur. *Kur'ânî yan-bağlam — al-āyāt söz-yapısı klasik halk-Kur'an söz-örgüsünde 100'den fazla söz-merkezi yan-bağlam söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır: Bakara 2:99 wa-laqad anzalnā ilayka āyātin bayyināt ("Andolsun ki sana apaçık âyetler indirdik"), Âl-i 'Imrân 3:7 Huwa lladhī anzala 'alayka al-kitāba minhu āyātun muḥkamāt söz-merkezi yan-yapı söz-yapısının söz-imgeleri yan-bağlanır. Tarihsel-Şiî yan-bağlamı klasik halk-İmamiyye-Şiî söz-örgüsünün söz-merkezindeki Āyat Allāh unvanı: klasik halk-İmamiyye-Şiî söz-örgüsünde Āyat Allāh* — yüksek-rütbeli Şiî-âlimlerin yan-unvanı söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır (klasik halk-19.-21. yüzyıl Şiî-İran-Necef-Kum söz-örgüsünün söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır; Āyat Allāh al-'Uẓmā Sayyid Rūḥ Allāh Khomeini 1902-1989, klasik halk-İran-İslâm-Devrimi 1979 söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır). 59 yıllık TÜİK tarihiyle 2025'te #432 sıradadır.

Arapça compound theofor Āyat Allāh (آية الله), iki söz-örgüsünün terkibinden yapılmıştır: āyah ("âyet, alâmet, mucize-yan-yapı; klasik halk-Arap-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde a-y-y kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-āyah — âyet, al-āyāt — âyetler, al-āyāt al-bayyināt — apaçık-âyetler, al-āyāt al-muḥkamāt — muhkem-âyetler, al-āyāt al-mutashābihāt — müteşabih-âyetler, Āyāt-Allāh al-Kubrā, Āyāt-Allāh al-'Uẓmā, Āyāt al-Aḥkām — fıkh-âyetleri yan-örgüsü") ve Allāh (الله — Yegâne Tanrı, klasik halk-Arap-Sami-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki ilâhî söz-yapısı; bk. Abdullah, Hayrullah, Feyzullah, Nimetullah maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada) söz-unsurlarının birleşmesiyle oluşmuştur. Birleşim Āyat Allāh = "Allah'ın âyetleri, Allah'ın alâmeti, klasik halk-Arap-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı". TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Allah'ın ayetleri manasında nitelendirir. al-āyāt söz-yapısı klasik halk-Kur'an söz-örgüsünde 100'den fazla söz-merkezi yan-bağlam söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (Bakara 2:99 wa-laqad anzalnā ilayka āyātin bayyināt, Âl-i 'Imrân 3:7 Huwa lladhī anzala 'alayka al-kitāba minhu āyātun muḥkamāt, Yûnus 10:1 tilka āyātu al-kitābi al-ḥakīm — "İşte bunlar hikmetli kitabın âyetleridir", İbrâhim 14:1 kitābun anzalnāhu ilayka li-tukhrija al-nāsa min al-ẓulumāti ilā al-nūr söz-merkezi yan-bağlamları söz-yapısının söz-imgeleri yan-bağlanır). *Tarihsel-Şiî yan-bağlamı klasik halk-İmamiyye-Şiî söz-örgüsünün söz-merkezindeki Āyat Allāh unvanı: klasik halk-İmamiyye-Şiî söz-örgüsünde Āyat Allāh — yüksek-rütbeli Şiî-âlimlerin yan-unvanı söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır (klasik halk-19.-21. yüzyıl Şiî-İran-Irak-Necef-Kum söz-örgüsünün söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır; Āyat Allāh al-'Uẓmā — büyük-âyetullah, Marja' al-Taqlīd — taklid-mercii söz-merkezi yan-yapı söz-yapısı yan-bağlanır). Klasik halk-İran-Şiî-âlimleri arasında Āyat Allāh al-'Uẓmā Sayyid Rūḥ Allāh Khomeini (1902-1989; klasik halk-İran-İslâm-Devrimi 1979 söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır), Āyat Allāh al-'Uẓmā 'Alī al-Sīstānī (1930-; Necef-Şiî-âlimlerinin söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır), Āyat Allāh al-'Uẓmā Aḥmad al-Khwānsārī, Āyat Allāh al-'Uẓmā Muḥammad Bāqir al-Ṣadr (1935-1980 Necef-yan-bağlamlı klasik halk-Şiî-İslâmî-iktisat söz-örgüsünün söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır), Āyat Allāh al-'Uẓmā 'Alī al-Khāmenei (1939-; klasik halk-İran-Cumhuriyeti söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır) klasik halk-Şiî-İmamiyye söz-örgüsünün söz-merkezi söz-imgeleri yan-bağlanır. Klasik halk-Sünnî-Türk söz-örgüsünde Ayetullah — kız-adı / erkek-adı söz-yapısının söz-imgesi Allah'ın âyetleri anlam-açımlamasıyla yan-bağlanır (klasik halk-Türk Sünnî-tasavvuf söz-örgüsünün söz-merkezi yan-bağlamı yan-bağlanır). Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Āyat Allāh / Âyetüllâh / Ayetullah* yan-formunda yerleşmiştir; özellikle Doğu-Anadolu, Güneydoğu-Anadolu (Mardin-Şanlıurfa-Diyarbakır-Adıyaman) Sünnî-muhafazakâr ailelerinin sevdiği klasik İslami erkek adı oldu.