Çidem

Çidem, Türkçe çiğdem (Crocus, Colchicum) — zambakgillerden, türlü renklerde çiçek-açan, çok-yıllık-yumrulu kır-bitkisi — adının Anadolu kırsal-bölge halk-yumuşak-söyleyişin söz-yansıması yan-formudur (bk. Çiğdem maddesi yan-form söz-örgüsü). Klasik Türk-Anadolu halk-bitki söz-örgüsünde çiğdem, ilkbahar-müjdecisi söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imgesi: kar-eridikten-sonra ilk-açan-bitkilerden biri; Anadolu halk-takvimine göre çiğdem-pilavı — köy-bayramı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (kız-çocuklarının köy-evlerinden topladığı çiğdem-yumrularıyla pilav-pişirme bayramı). Türkçe halk-bitki adlandırma kategorisinde Defne, Lale, Menekşe, Sümbül, Yasemin, Çiğdem, Çidem, Nergiz, Karanfil, Begonvil, Manolya, Mimoza, Papatya yan-örgüsü oluşmuştur. Çidem yan-formu özellikle Anadolu kırsal-bölge halk-yumuşak-söyleyiş ailelerinin sevdiği zarif kız adıdır. 88 yıllık TÜİK derinliğiyle 2024'te #422 sıradadır.

Türkçe çiğdem (Crocus, Colchicum — zambakgillerden, türlü renklerde çiçek-açan, çok-yıllık-yumrulu kır-bitkisi); klasik Türk-Anadolu halk-bitki söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısının söz-imgesi. Eski-Türkçe çəkdəm/çiğdəm yan-form söz-yapısının söz-yansıması; Eski-Türkçe söz-örgüsünde bahar-bitkisi yan-yorumlu söz-yapısı yan-bağlanır. Çidem yan-formu, klasik Anadolu kırsal-bölge halk-yumuşak-söyleyişin söz-yansıması — ğ sesinin yan-yumuşak-yan-düşmesi söz-yapısı (bk. Fadime/Fadıma, Hızır/Hıdır, Beddir/Bedir, Fatime/Fatma yan-form söz-örgüsü). Klasik Türk-Anadolu halk-bitki söz-örgüsünde çiğdem, ilkbahar-müjdecisi söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imgesi: kar-eridikten-sonra ilk-açan-bitkilerden biri; çiğdem-yumrusunun acı-tadlı-besinsel söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Anadolu halk-takvimine göre çiğdem-pilavı — köy-bayramı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır: kız-çocuklarının köy-evlerinden topladığı çiğdem-yumrularıyla pilav-pişirme bayramı; klasik halk-Türk-Anadolu söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı yan-bağlanır. Çiğdem-pilavı geleneği özellikle Orta-Anadolu (Ankara, Konya, Eskişehir, Aksaray, Karaman) ve Kuzey-Anadolu (Çankırı, Çorum, Tokat) bölgelerinde klasik halk-Türk-Anadolu söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı yan-bağlanır. Türkçe halk-bitki adlandırma kategorisinde Defne, Lale, Menekşe, Sümbül, Yasemin, Çiğdem, Çidem, Nergiz, Karanfil, Begonvil, Manolya, Mimoza, Papatya, Petunya, Begonvil, Şebboy, Hanımeli, Sardunya, Mor-Salkım, Hazeran, Pamuk yan-örgüsü oluşmuştur. Çidem yan-formu özellikle 1937'den itibaren Anadolu kırsal-bölge halk-yumuşak-söyleyiş ailelerinin sevdiği zarif kız adıdır; klasik halk-Türk-Anadolu söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı yan-bağlanır. Klasik halk-türkü-edebî söyleminde Çidem-yârın-yumuşak-yan-yan-zarafeti, Çidem-yârın-bahar-yan-yan-müjdesi yan-form söz-yapıları yer aldı.