Hızır

Hızır, Arapça al-Khaḍir (الخضر) — kh-ḍ-r (yeşermek; yeşil-renk-almak) kökünden fa'il veznindeki sıfat-form — yeşil-yansımalı, manevî-aydınlanma-mertebesi-sahibi anlamlarına gelir. Hıdır (bk. Hıdır maddesi) ile aynı Kur'anî figürün yan-form-yan-yorumlu söz-yapısıdır; iki ad aynı al-Khaḍir özel-isminin farklı yumuşak-söyleyiş yan-formları — Hıdır halk-Türkçesi-yumuşak-söyleyiş, Hızır daha-formal söyleyiş. Klasik İslamî sîret-edebî söyleminde al-Khaḍir Hz. Mûsâ ile Kur'anî karşılaşması (Kehf 60-82 ayetleri) klasik İslamî halk-tasavvuf-pedagojisinin merkez kıssalarındandır. Hz. Hızır halk-tasavvuf söyleminde al-Khāliq al-Bāqī (kalıcı-yaşayan) yan-yorumla ölümsüz-mertebeli-figür şeklinde anılır. Kehf Suresi 18:60'taki Wa-idh qāla Mūsā li-fatāhu lā abraḥu ḥattā ablugha majma'a al-baḥrayn ("Mûsâ delikanlısına dedi: ‘İki-denizin-birleşim-yerine ulaşıncaya kadar yola devam edeceğim'") ayeti Hz. Mûsâ-Hızır karşılaşmasının başlangıç-kıssasının Kur'anî temel-âyetidir. 175 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #421 sıradadır.

Arapça al-Khaḍir (الخضر), kh-ḍ-r ("yeşermek; yeşil-renk-almak; canlanmak") kökünden fa'il veznindeki sıfat-form — yeşil-yansımalı, manevî-aydınlanma-mertebesi-sahibi. Hıdır (bk. Hıdır maddesi) ile aynı Kur'anî figürün yan-form-yan-yorumlu söz-yapısıdır; iki ad aynı al-Khaḍir özel-isminin farklı yumuşak-söyleyiş yan-formları — Hıdır halk-Türkçesi-yumuşak-söyleyiş yan-form, Hızır daha-formal söyleyiş yan-form. Türkçe halk-yumuşak-söyleyişinde aile-tercihine göre yan-form seçilir; klasik dindar Türk-İslam halk-türkçesinde paralel-kullanım gördü. Aynı kök-ailesinden al-akhḍar (yeşil — eril-form), al-khaḍrā' (yeşil — dişil-form), al-khuḍra (yeşillik), al-khaḍir ("yeşil-yansımalı; klasik halk-edebî söz-yapısı"), al-khaḍira (yeşil-bitki-tarlası). Klasik İslamî sîret-edebî söyleminde al-Khaḍir özellikle Hz. Mûsâ ile Kur'anî karşılaşması (Kehf 60-82 ayetleri) klasik İslamî halk-tasavvuf-pedagojisinin merkez kıssalarındandır. Hz. Mûsâ delikanlısı Yûşa' ibn Nûn ile birlikte iki-denizin-birleşim-yerine (majma' al-baḥrayn) ulaşmak için yola çıktı; klasik İslamî tefsir geleneği bu yer-yansımayı Akdeniz-Kızıldeniz-Süveyş-Sina yarımadası civarına yan-yorumlar. Hz. Hızır ile karşılaştıktan sonra üç-imtihandan geçtiler: gemi-delme (Kehf 71), genç-öldürme (Kehf 74), duvar-tamir (Kehf 77). Hz. Mûsâ her-üç-olayda sabır-edemeyince Hz. Hızır onlara al-'ilm al-ladunnī (Allah'tan-doğrudan-bahşedilmiş manevî-bilgi) klasik tasavvuf-jargonunun temel-kavramı yan-yorumla yan-bağlanan-açıklamalarla yan-cevap-verdi. Klasik İslamî halk-tasavvuf söyleminde Hz. Hızır al-Khāliq al-Bāqī (kalıcı-yaşayan) yan-yorumla ölümsüz-mertebeli-figür şeklinde anılır; klasik halk-tasavvufta Hz. Hızır ile Hz. İlyas iki-ölümsüz-peygamber-figür yan-örgülü söz-yapısının merkez söz-imgesidir. Hıdırellez (5-6 Mayıs'ta-kutlanan klasik Türk-İslam halk-bayramı; Hıdır + Ellez yan-form söz-yapısı, Hz. Hızır ile Hz. İlyas'ın yıllık-buluşması yan-yorumla) klasik Anadolu halk-takviminin merkez bayramlarından. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Hızır / Hıdır / Hızırettin yan-formlarında yerleşmiştir.