Kısmet

Kısmet, Arapça Qisma (قسمة) — q-s-m (bölmek; pay-etmek; taksim-etmek; yemin-etmek) kökünden mastar-formu — pay, nasip, taksim-edilmiş-hisse, kader, Allah'ın-tahsis-ettiği-yaşam-payı anlamlarına gelir. Aynı kök-ailesinden al-qism ("taksim, bölme; klasik İslamî fıkıh-doktrininin merkez kavramı"), qasama / yaqsimu ("böldü / böler; pay-etti"; Zuhruf 43:32 Naḥnu qasamnā baynahum ma'īshatahum fī al-ḥayāti al-dunyā — "Onların dünya-hayatındaki rızıklarını biz pay-ettik"), al-qasm (yemin), aqsama (yemin-etti — Form IV), al-mu'qsim (yemin-eden), al-Maqsam (taksim-yeri, kader-tahsisinin söz-yapısı), al-Qasīm (klasik halk-türkçesinde kasîm — bölücü-paydaş), al-aqsām (kısımlar — çoğul-form), al-qismatu (taksim — modern Arapça), al-Qāsim (taksim-eden — Hz. Peygamber'in onursal-lakaplarından Abū al-Qāsim — Hz. Kâsım'ın babası, Hz. Peygamber'in en-büyük-oğlu Kâsım için yan-bağlamlı söz-yapısı; Hz. Peygamber'e Yā Abā al-Qāsim hitâbı klasik İslamî söz-örgüsünün söz-merkezi) yan-örgüsü türetilmiştir. Zuhruf 43:32 Naḥnu qasamnā baynahum ma'īshatahum fī al-ḥayāti al-dunyā wa-rafa'nā ba'ḍahum fawqa ba'ḍin darajātin — "Onların dünya-hayatındaki rızıklarını biz pay-ettik. Bazılarını bazılarının üzerine derecelerle yükselttik" ayeti adın doğrudan-Kur'anî kök-bağıdır; klasik İslamî kader-rızık-doktrininin söz-merkezindeki söz-imgesi. 102 yıllık TÜİK derinliğiyle 2025'te #404 sıradadır.

Arapça Qisma (قسمة), q-s-m ("bölmek; pay-etmek; taksim-etmek; yemin-etmek; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde taksim kök-ailesinin merkez söz-yapısı") kökünden mastar-formudur — pay, nasip, taksim-edilmiş-hisse, kader, Allah'ın-tahsis-ettiği-yaşam-payı. Aynı kök-ailesinden al-qism ("taksim, bölme; klasik İslamî fıkıh-doktrininin merkez kavramı; qism al-mīrāth — miras-taksimi söz-yapısı"), qasama / yaqsimu ("böldü / böler; pay-etti"; Kur'an'da pek çok yerde — Zuhruf 43:32 Naḥnu qasamnā baynahum ma'īshatahum fī al-ḥayāti al-dunyā — "Onların dünya-hayatındaki rızıklarını biz pay-ettik"; Vâkı'a 56:75 Wa-naḥnu qasamnāhu bi-ḥukmin — "Biz onu hüküm-ile pay-ettik"; Zâriyât 51:23 Inna mā tū'adūna la-ṣādiqun fa-l-yutaqassam-uhu li-l-mu'ammilīn yan-bağlamlı söz-yapısı), al-qasm ("yemin; klasik İslamî fıkıh-doktrininde al-qasama — yemin-yan-yorumlu yan-form söz-yapısı"), aqsama ("yemin-etti — Form IV; fa-aqsamū bi-llāh yan-bağlamlı söz-yapısı; Mâide 5:53 Wa-aqsamū bi-llāhi jahda aymānihim — "Allah'a-yemin-ettiler ki var-güçleriyle""), al-mu'qsim (yemin-eden), al-Maqsam (taksim-yeri, kader-tahsisinin söz-yapısı), al-Qasīm (klasik halk-türkçesinde kasîm — bölücü-paydaş yan-form söz-yapısı), al-aqsām ("kısımlar — çoğul-form; Kâria 101:1-3 al-Qāri'a yan-yorumlu söz-yapısı"), al-qismatu ("taksim — modern Arapça; al-qismatu wa-l-naṣīb — kader-ve-nasip"), al-Qāsim ("taksim-eden — Hz. Peygamber'in onursal-lakaplarından Abū al-Qāsim yan-form söz-yapısı; Hz. Peygamber'in en-büyük-oğlu Hz. Kâsım için yan-bağlamlı söz-yapısı; Hz. Peygamber'e Yā Abā al-Qāsim hitâbı klasik İslamî söz-örgüsünün söz-merkezi"), al-mukhtaqsam (paylaşılmış — yan-form), al-istiqsām ("taksim-isteme; Mâide 5:90 al-azlām — fal-okları yan-bağlamlı söz-yapısı; klasik Arap câhilî dönem-fal-jargonu") yan-örgüsü türetilmiştir. Zuhruf Suresi 43:32'nin Naḥnu qasamnā baynahum ma'īshatahum fī al-ḥayāti al-dunyā wa-rafa'nā ba'ḍahum fawqa ba'ḍin darajātin — "Onların dünya-hayatındaki rızıklarını biz pay-ettik. Bazılarını bazılarının üzerine derecelerle yükselttik" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî kader-rızık-doktrininin söz-merkezindeki söz-imgesi; klasik İslamî tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki kısmet-rıza yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi. Klasik halk-türkçesinde kısmet-i ezelî (ezel-kısmeti — Allah'ın-tahsis-ettiği-pay), kısmet-i Hudâ (Allah-kısmeti), kısmet-açar (kader-açar), kısmet-bağlanır (kader-bağlanır), kısmet-kapar (kader-kapar), kısmet-ola (kader-ola), kısmet-değil (kader-değil) yan-form-yan-örgülü söz-yapıları klasik Türk halk-tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapılarıdır. Klasik halk-edebî söyleminde kısmet-yandı (kader-yandı), kısmet-açıldı (kader-açıldı), kısmet-rüzgârı (kader-rüzgârı), kısmet-deryası (kader-deryası) yan-form-yan-örgülü söz-yapıları klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-imgesidir. Klasik İslamî hadis-edebî söz-örgüsünde Hz. Peygamber'in al-rizq al-maqsūm ("taksim-edilmiş-rızık; ezel-rızıkın taksim-edilmesi" yan-bağlamlı söz-yapısı) hadis-yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesidir. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Kısmet / Qismat yan-formlarında yerleşmiştir.