Adle

Adle, Arapça al-'Adl (العدل) yan-form-dişil söz-yapısının söz-örgüsünden; '-d-l (eşit-olmak; doğru-davranmak; adâlet-etmek) kökünden mastar-formu — adâlet, doğruluk, eşitlik, hakkâniyet anlamlarına gelir. Eril-form-yan-örgüsü al-'Ādil (adil), kapsamlı söz-örgüsü Adalet (bk. Adalet maddesi yan-form söz-örgüsü) klasik söz-yapısının söz-merkezindedir; Adle yumuşak-söyleyiş yan-form söz-yapısının söz-yansıması. Aynı kök-ailesinden al-'Adl ("adâlet, hakkâniyet; klasik İslamî kelâm-fıkıh-doktrininin merkez kavramı; al-'Adl Mu'tezile-mezhebinin onursal-yan-yorumlu söz-yapısı; klasik İslamî söz-örgüsünde Allah'ın onursal-sıfatlarından yan-yorumla yan-bağlanır"), al-'Ādil (adil-olan; bazı klasik İslamî kelâm-doktrininde Allah'ın onursal-sıfatlarından yan-yorumla yan-bağlanır), al-'Adāla (adâlet — modern Arapçada al-'Adāla al-Ijtimā'iyya — sosyal-adâlet yan-form söz-yapısı), al-'Adīl (eşit, denk; al-'Adīl al-Mātīl yan-form), ya'dilūn ("adâletle-davranırlar; Kur'an'da pek çok yerde"; A'râf 7:159 Wa-min qawmi Mūsā ummatun yahdūna bi-l-ḥaqqi wa-bihi ya'dilūn — "Mûsâ-kavminden gerçeği bulup onunla adâlet-eden bir-cemaat de vardır"), I'dilū ("adil-olun; Mâide 5:8 I'dilū huwa aqrabu li-l-taqwā — "Adil-olun, takvâya yakın olan budur"") yan-örgüsü türetilmiştir. Nisâ Suresi 4:58'in Inna'llāha ya'murukum an tu'addū al-amānāti ilā ahlihā wa-idhā ḥakamtum bayna al-nāsi an taḥkumū bi-l-'adl — "Şüphesiz Allah, emanetleri ehline-vermenizi ve insanlar-arasında hükmettiğinizde adâletle-hükmetmenizi emreder" ayeti adın doğrudan-Kur'anî kök-bağıdır; Adalet maddesinin Nahl 90-âyetinden farklı söz-örgüsü, hâkim-âdiline-yan-yorumlu söz-yapısının söz-merkezi. 175 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #402 sıradadır.

Arapça Adle, al-'Adl (العدل) yan-form-dişil söz-yapısının söz-örgüsünden — '-d-l ("eşit-olmak; doğru-davranmak; adâlet-etmek; tartı-koymak; düz-yapmak") kökünden mastar-formudur — adâlet, doğruluk, eşitlik, hakkâniyet. Eril-form-yan-örgüsü al-'Ādil ("adil; klasik İslamî onursal-sıfat söz-yapısı"), kapsamlı söz-örgüsü Adalet ("bk. Adalet maddesi yan-form söz-örgüsü; kök-aile-detayı orada — Nahl 90 Innallāha ya'muru bi-l-'adli wa al-iḥsān yan-bağlamlı söz-yapısının söz-merkezi") klasik söz-yapısının söz-merkezindedir; Adle yumuşak-söyleyiş yan-form söz-yapısının söz-yansıması. Aynı kök-ailesinden al-'Adl ("adâlet, hakkâniyet; klasik İslamî kelâm-fıkıh-doktrininin merkez kavramı; al-'Adl — Mu'tezile-mezhebinin onursal-yan-yorumlu söz-yapısı, beş-temel-prensibinden ikincisi (al-tawḥīd, al-'adl, al-wa'd wa al-wa'īd, al-manzila bayna al-manzilatayn, al-amr bi-l-ma'rūf wa al-nahy 'an al-munkar); klasik İslamî söz-örgüsünde Allah'ın onursal-sıfatlarından yan-yorumla yan-bağlanır"), al-'Ādil ("adil-olan; bazı klasik İslamî kelâm-doktrininde Allah'ın onursal-sıfatlarından yan-yorumla yan-bağlanır"), al-'Adāla ("adâlet — modern Arapçada al-'Adāla al-Ijtimā'iyya — sosyal-adâlet yan-form söz-yapısı, klasik İslamî sosyal-doktrininin merkez kavramı"), al-'Adīl ("eşit, denk; al-'Adīl al-Mātīl yan-form söz-yapısı; Lā 'adīla lahu — eşi-yoktur yan-formülü"), ya'dilūn ("adâletle-davranırlar; Kur'an'da pek çok yerde"; A'râf 7:159 Wa-min qawmi Mūsā ummatun yahdūna bi-l-ḥaqqi wa-bihi ya'dilūn — "Mûsâ-kavminden gerçeği bulup onunla adâlet-eden bir-cemaat de vardır"; A'râf 7:181 Wa-mimman khalaqnā ummatun yahdūna bi-l-ḥaqqi wa-bihi ya'dilūn), I'dilū ("adil-olun; Mâide 5:8 Yā ayyuhā lladhīna āmanū kūnū qawwāmīna li'llāhi shuhadā'a bi-l-qisṭ wa-lā yajrimannakum shana'ānu qawmin 'alā allā ta'dilū i'dilū huwa aqrabu li-l-taqwā — "Ey iman edenler! Adâlet-için-ayağa-kalkın, Allah-için-şâhitlik-edin. Bir kavme olan kininiz sizi adâletten ayrılmaya itmesin. Adil-olun, takvâya yakın olan budur""; klasik İslamî adâlet-jargonunun söz-merkezindeki yan-form), al-Mu'addil (yan-form söz-yapısı), al-mu'tadil (mutedil — yan-form), Ta'dīl al-Awqāt (klasik İslamî astronomi-jargonunda vakit-dengelemesi yan-form söz-yapısı), Mīzān al-'Adl ("adâlet-mîzânı; klasik İslamî kıyamet-jargonunun söz-merkezi söz-yapısı; Enbiyâ 21:47 Wa-naḍa'u al-mawāzīn al-qisṭ li-yawmi al-qiyāma — "Kıyamet günü için adâlet-mîzânlarını koyacağız"") yan-örgüsü türetilmiştir. Nisâ Suresi 4:58'in Inna'llāha ya'murukum an tu'addū al-amānāti ilā ahlihā wa-idhā ḥakamtum bayna al-nāsi an taḥkumū bi-l-'adl inna'llāha ni'immā ya'iẓukum bihi inna'llāha kāna samī'an baṣīrā — "Şüphesiz Allah, emanetleri ehline-vermenizi ve insanlar-arasında hükmettiğinizde adâletle-hükmetmenizi emreder. Şüphesiz Allah, ne güzel öğüt-veriyor. Şüphesiz Allah, işitendir, görendir" ayeti adın doğrudan-Kur'anî kök-bağıdır; Adalet maddesinin Nahl 16:90-âyetinden (al-'adl wa-l-iḥsān — sosyal-adâlet ve iyilik) farklı söz-örgüsü olarak hâkim-âdiline-yan-yorumlu söz-yapısının söz-merkezi. Klasik İslamî kelâm-doktrininde Mu'tezile-mezhebi al-'Adl prensibini onursal-yan-yorumlu söz-yapısının söz-merkezine-koydu; bu mezhep klasik İslamî kelâm-tarihinin söz-imgelerinden — Allah-zulm-etmez yan-yorumlu söz-yapısı klasik İslamî teoloji-tartışmalarının söz-merkezindeki söz-imge. Adle özellikle dindar-eğitimli Türk-İslam-Pers ailelerinin sevdiği klasik kız-adlandırma kategorisinde 14-20. yüzyıllar boyunca yer aldı. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Adle / Âdile / Âdele yan-formlarında yerleşmiştir.