Ceyhun

Ceyhun, İbranice Gīḥōn (גִּיחוֹן) — Tevrat (Bereshit / Tekvin 2:13)'in dört-cennet-ırmaklarından biri. Klasik İslamî coğrafyada Jayḥūn (جيحون) — Orta Asya'nın büyük akarsuyu Amu Darya (Oxus); modern Türkmenistan-Özbekistan-Tacikistan'ı sulayan ve Aral Gölü'ne dökülen 2.400 km uzunluğundaki büyük-nehir. İslamî halk-coğrafyasında dört-cennet-ırmağı olarak kabul edilen Sayhûn (Seyhun, modern Sirderya), Ceyhun (modern Amu Darya), Fırat ve Nil sınıfından bir nehirdir; klasik İslamî kıssa-edebiyatında bu dört-nehir cennet-fıkhî kıyaslamasında merkez-coğrafyalardır. Türk-İslam halk-edebiyatında Ceyhun (Türkçe yumuşatılmış-söyleyişle Ceyhan yan-formu var) sınır-bölge-Türk yiğitlerinin kahraman-yiğit erkek-adı şeklinde yerleşmiştir; aynı zamanda Türkiye'nin Çukurova-Adana bölgesindeki Ceyhan Nehri (468 km, Akdeniz'e dökülür) yan-coğrafî-referans olarak da yer alır. 93 yıllık TÜİK derinliğiyle 2025'te #415 sıradadır.

İbranice Gīḥōn (גִּיחוֹן), İbranice gīaḥ ("fışkırmak; sürekli-akmak; kaynamak") kökünden türetilmiş bir özel-isimdir — Tevrat (Bereshit/Tekvin 2:13)'te zikredilen dört-cennet-nehrinden biri. Tevrat'a göre dört-cennet-nehri: Pîşôn (פִּישׁוֹן — Havîla bölgesi), Gîḥôn (גִּיחוֹן — Kûş bölgesi), Ḥidkel (חִדֶּקֶל — Diclê), Perâṯ (פְּרָת — Fırat). Klasik İslamî halk-edebî söyleminde Tevrat'ın Gīḥōn'ı Jayḥūn (جيحون) yumuşatılmış-formuyla Orta Asya'nın büyük akarsuyu Amu Darya (Oxus; Greek Ōxos — Pers Wakhsh — Arapça Jayḥūn — modern Tacik Omu — Türkçe Ceyhun) için kullanılır; klasik İslamî coğrafya-eserleri (Yâkût el-Hamevî Mu'cem al-Buldān, Idrīsī Nuzhat al-Mushtāq, İbn Ḥawqal Ṣūrat al-Arḍ) bu nehri detaylı ele alır. Amu Darya / Ceyhun-Nehri: 2.400 km uzunlukta, modern Türkmenistan-Özbekistan-Tacikistan'ı sulayan ve Aral Gölü'ne dökülen Orta Asya'nın en büyük akarsularından; klasik Pamir-Hindûkuş-Bedakhshan-Türkmenistan coğrafyasının merkez nehri. İslamî halk-coğrafyasında dört-cennet-ırmağı olarak kabul edilen Sayḥūn (Seyhun, modern Sirderya — Tarım-Aral havzası), Jayḥūn (Ceyhun, modern Amu Darya), al-Furāt (Fırat — Mezopotamya) ve al-Nīl (Nil — Mısır) sınıfından bir nehirdir; klasik İslamî kıssa-edebiyatında bu dört-nehir cennet-fıkhî kıyaslamasında merkez-coğrafyalardır. Hadis-i şerif (Müslim, Cennet 26): Sayḥūn wa Jayḥūn wa al-Nīl wa al-Furāt kullun min anhāri al-jannah — "Seyhûn, Ceyhûn, Nil ve Fırat — hepsi cennet-nehirlerindendir." Türk-İslam halk-edebiyatında Ceyhun sınır-bölge-Türk yiğitlerinin kahraman-yiğit erkek-adı şeklinde yerleşmiştir. Türkiye'de Çukurova-Adana bölgesindeki Ceyhan Nehri (468 km, Akdeniz'e dökülür — Adana-Osmaniye-Hatay illerini sular) Ceyhun-Nehri ile yan-isim-yakınlığı taşır. Türkçeye Pers-Arap-İbrani üç-dil-orta-zincirinden Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Ceyhun / Ceyhan yan-formlarında yerleşmiştir.