Emsal

Emsal, Arapça amthāl (أمثال) — m-th-l (benzemek; misal-vermek; örnek-olmak) kökünden çoğul-formu — eşler, benzerler, yaşıtlar; örnekler, misaller anlamlarına gelir. Aynı kökten al-mithāl ("misal, örnek; klasik İslamî tasavvuf-jargonunda al-mithāl al-Aflāṭūnī — Eflâtûn-ideal-formları, al-'ālam al-mithāl — misâl-âlemi (klasik İslamî tasavvuf-doktrininin merkez kavramı)"), al-mathal ("misal, atasözü; Kur'an'daki al-amthāl — Allah'ın darb-ettiği misaller; pek çok yerde Kur'an: Wa-tilka al-amthāl naḍribuhā li-l-nāsi — Hâşr 59:21"), al-tamthīl (örnekleme), al-mumathil (oyuncu — modern Arapçada actor), al-mithlī (eş-değer — modern Arapçada similar), al-mumāthala (eşitleme), al-Mathal al-A'lā (Allah'ın onursal-sıfatı; Wa-li-llāhi al-mathal al-a'lā — Nahl 16:60 — "En yüce sıfatlar Allah'ındır") türetilmiştir. Klasik dindar-eğitimli Türk-İslam-Pers ailelerinin sevdiği zarif kız-adıdır; 157 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #402 sıradadır.

Arapça amthāl (أمثال), m-th-l ("benzemek; misal-vermek; örnek-olmak; karşılaştırmak") kökünün çoğul-formudur — eşler, benzerler, yaşıtlar; örnekler, misaller. Aynı kök-ailesinden al-mithāl ("misal, örnek; klasik İslamî tasavvuf-jargonunda al-mithāl al-Aflāṭūnī — Eflâtûn-ideal-formları, al-'ālam al-mithāl — misâl-âlemi (klasik İslamî tasavvuf-doktrininin merkez kavramı; Suhrawardī ve İbn 'Arabī'nin yan-örgülerinde işlenir; al-'ālam al-mithāl — misâl-âlemi al-'ālam al-mahsūs (duyumsal-âlem) ile al-'ālam al-ma'qūl (akledilen-âlem) arasındaki manevî-âlem)"), al-mathal ("misal, atasözü; klasik halk-edebî söz-yapısının merkez kavramı; Kur'an'daki al-amthāl — Allah'ın darb-ettiği misaller; Wa-tilka al-amthāl naḍribuhā li-l-nāsi wa-mā ya'qiluhā illā al-'ālimūn — Ankebût 29:43 — "Bu misalleri biz insanlara veriyoruz; ama onları ancak âlimler anlar"; Wa-laqad ḍarabnā fī hādhā al-Qur'āni li-l-nāsi min kulli mathal — Rûm 30:58 — "Andolsun ki bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali verdik""), al-tamthīl ("örnekleme; modern Arapçada representation, performance; klasik fıkıh-jargonunda al-tamthīl al-shar'ī — şer'î-örnekleme yöntemi"), al-mumathil ("oyuncu — modern Arapçada actor"), al-mithlī ("eş-değer — modern Arapçada similar"), al-mumāthala ("eşitleme; modern Arapçada equation"), al-Mathal al-A'lā ("Allah'ın onursal-sıfatı; Wa-li-llāhi al-mathal al-a'lā — Nahl 16:60 — "En yüce sıfatlar Allah'ındır"; Lahu al-asmā' al-ḥusnā wa al-amthāl al-'ulyā yan-form"), al-imtithāl ("itaat-etme; klasik İslamî fıkıh-jargonunda imtithāl al-amr — emre-itaat"), al-mathūla (örnekleme-mertebesi). Klasik İslamî söz-örgüsünde al-amthāl sözcüğü Kur'an'ın darb-ettiği-misaller söz-yapısının çekirdeğindedir; klasik İslamî tefsir-edebî söyleminin temel-kavramı Amthāl al-Qur'ān (Kur'an-misalleri) klasik İslamî tefsir-eserlerinin müstakil bâbı (al-Mawardî, İbn al-Qayyim'in al-Amthāl al-Qur'āniyya gibi eserleri). Klasik halk-edebî söyleminde emsal sözcüğü eşler, akranlar, yaşıtlar anlamında yerleşik kullanım gördü; emsali-arasında, emsali-yok, emsalsiz terkipleriyle. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Emsâl / Emsal yan-formlarında yerleşmiştir.