Gazal

Gazal, Arapça ghazāl (غزال) — gh-z-l kökünden — ceylan; antilop, narin-bakışlı-genç-hayvan anlamlarına gelir. Aynı kök-ailesinden al-ghazal (klasik Arap-Pers divan-edebiyatının lirik-şiir-türü; Hâfız, Sa'dī, Câmî gibi büyük şairlerin merkez şiir-formu — al-ghazaliyyāt — gazel-divanları), al-ghazāla (dişi-ceylan; aynı zamanda ceylan-gözlü kadın metaforu), al-ghazāliyya (ceylan-cinsinden, ceylan-zarafet-tarzı), taghazzul (gazel-formunda-şiir-yazma) türetilmiştir. Klasik Arap-Pers divan-şiirinde al-ghazāl al-aḥwar (kara-gözlü-ceylan) sevgilinin estetik-tasvirinin merkez söz-imgesidir; ceylan-gözlü, ceylan-narinliği, ceylan-bakışı metaforları klasik aşk-edebiyatının çekirdek söz-örgüsünü oluşturur. Türk halk-türkü-edebiyat geleneğinde gazel-ceylan iki yan-form Türkçü-Pers söz-örgüsünün parçalarıdır. Klasik Türk-İslam-Pers eğitimli ailelerinin sevdiği zarif kız-adıdır; 169 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #402 sıradadır.

Arapça ghazāl (غزال), gh-z-l kökünden türetilmiş bir isimdir — ceylan; antilop, narin-bakışlı-genç-hayvan. Aynı kök-ailesinden al-ghazal ("klasik Arap-Pers divan-edebiyatının lirik-şiir-türü; her beyiti-bağımsız-anlamlı, baştan-sona aynı-redif-uyak-içeren 5-15 beyitlik şiir-form"; Hâfız, Sa'dī, Câmî gibi büyük Pers şairlerinin ve Bâkî, Fuzûlî, Nedîm, Şeyh Galib gibi büyük Türk şairlerinin merkez şiir-formu — al-ghazaliyyāt — gazel-divanları, klasik divan-edebî söz-dağarcığının çekirdek-türü), al-ghazāla (dişi-ceylan; aynı zamanda ceylan-gözlü kadın metaforu), al-ghazāliyya (ceylan-cinsinden, ceylan-zarafet-tarzı), taghazzul (gazel-formunda-şiir-yazma; klasik Türk-Pers divan-şair-eğitiminin temel-pratiği), al-ghizlān (ceylanlar — çoğul-form), al-ghazāl al-aḥwar (kara-gözlü-ceylan), al-ghazāl al-naḥīf (zarif-narin-ceylan). Klasik Arap-Pers divan-şiirinde ghazāl (ceylan) sözcüğü sevgilinin estetik-tasvirinin merkez söz-imgesidir; ceylan-gözlü (ahveru-l-'ayn), ceylan-narinliği (ghazāliyyat al-qadd), ceylan-bakışı (ahveru-l-naẓar) metaforları klasik aşk-edebiyatının çekirdek söz-örgüsünü oluşturur. Hâfız (1315-1390) Pers gazel-divanı 500 civarı gazel-içerir; Câmî Khamsa-yi Gulshan-i Rāz (klasik Pers gazel-tasavvuf-edebiyat sentez-eseri); Türk klasik divan-şiirinde Bâkî (1526-1600), Fuzûlî (1494-1556), Nedîm (1681-1730), Şeyh Galib (1757-1799) gibi büyük şairler gazel-formunu Türkçeye taşıdı. Klasik Türk halk-türkü-edebiyat geleneğinde ceylan sözcüğü sevgilinin-narinlik-tasvirinin estetik söz-imgesidir; halk-türkü-aşıklarının (Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Âşık Veysel) türkülerinde ceylan-gözlü, ceylan-bakışlı, ceylan-misâli metaforları sıkça yer alır. Pers söyleyişle gazāl > gezāl > gazal yan-formları yumuşak-söyleyişle Türkçeye geçti. Gazel Türkçeye iki ayrı söz-formla yerleşmiştir: (1) divan-şiir-türü olarak gazel; (2) ceylan-cinsi-hayvan olarak gazal. Gazal özellikle Anadolu kırsal-yumuşak-söyleyişiyle kız-adlandırma kategorisinde 19-20. yüzyıllar boyunca istikrarlı kullanım gördü.