İskender
İskender İsminin Anlamı ve Kökeni
İskender, Yunan Aleksandros — Pers Iskandar yumuşatılmış formuyla — Arapçaya el-Iskandar olarak geçti. Tarihsel referansı Büyük İskender'dir (M. Ö. 356-323), Makedonya kralı III. Aleksandros, Helenistik dünyanın en büyük genişlemecisi. Klasik İslami tefsir geleneği bazı görüşlerle Hz. Zülkarneyn (Kehf 18:83-98) ile İskender'i özdeşleştirir; bu yorum Anadolu Türk-İslam halk edebiyat geleneğinde İskender-i Zülkarneyn birleşik isim figürünü oluşturdu. Klasik Pers-Osmanlı İskendername edebi türü (Nizami, Ahmedi gibi şairlerin epik eserleri) bu çift katmanlı figürü işler.
Yunanca Aleksandros, alexô (savunmak, korumak) ve aner (erkek, kahraman) öğelerinin birleşmesinden "erkek savunucusu, kahraman koruyucu" anlamına gelen klasik bir Helenistik addır. Pers'e İskandar yumuşatılmış biçimiyle geçti ve Arapçaya el-İskandar olarak yerleşti. M.Ö. 334-323 yıllarında Pers İmparatorluğu'nu fethederek Helenistik dünyayı kuran Büyük İskender (M.Ö. 356-323) bu adın tarihsel taşıyıcısıdır. Türkçeye Osmanlı yoluyla İskender biçiminde yerleşti.
Popülerlik
İskender, klasik Türk-İslam aile geleneğinin köklü tercihlerinden bir erkek adıdır; Büyük İskender'in dünya tarih-yazımındaki sembolik konumu ile İskendername türü Osmanlı edebi geleneğinin kültürel saygınlığını taşır.
Popülerlik Trendi
YükseliyorKaynak: TÜİK yıllık bebek isimleri istatistikleri · kaynaklar
Dini ve Manevi Bağlam
İslam: İskender adı Kur'an'ın Kehf Suresi 18:83-98 ayetlerindeki Zülkarneyn (İki-Boynuzlu) figürüyle klasik İslami tefsir geleneğinde özdeşleştirilir; tefsir alimlerinin bir kısmı Zülkarneyn'in tarihsel Büyük İskender'e işaret ettiğini, bir kısmı ise farklı bir hükümdar olduğunu savunur. Klasik İslami İskendername edebi geleneği — Firdevsi'den Nizami Gencevi'ye, Ahmedi'den Şemseddin Sami'ye uzanan — İskender'i adil hükümdar ve manevi yolcu olarak işler. Türk-İslam aile geleneğinde İskender adı bu klasik hükümdar-manevi yolcu çağrışımını çocuğa bağışlar.
Kur'an-ı Kerim'de: Kehf Suresi, 83. Ayet
Sana Zülkarneyn'i soruyorlar. De ki: 'Size onun anılışından bir bölümü okuyacağım.'
Mitolojik Kökeni
Helenistik Yunan-Pers söyleyişte Aleksandros / İskandar tarihsel-mitsel iki katmana sahiptir. Tarihsel boyut Makedonya Kralı Aleksandros'un (M.Ö. 356-323) M.Ö. 334-323 yılları arasında Pers İmparatorluğu'nu fethedip Hindistan sınırına kadar uzanan seferleridir; Helenistik dünyayı kurar ve Mısır'dan Orta Asya'ya uzanan kültürel sentezin atasıdır. Mitsel boyut klasik İskendername edebi geleneğinde işlenen ab-ı hayat (ölümsüzlük suyu) arayışı ve ahirzaman hükümdarı figürüdür; Firdevsi'nin Şahname'sinde, Nizami'nin Şerefname'sinde ve Ahmedi'nin İskendername'sinde bu motif Pers-Türk edebiyatının köklü konularındandır.
Tarihi Figürler
Büyük İskender (Aleksandros III)
M.Ö. 356-323, Makedonya / Helenistik İmparatorlukMakedonya Krallığı'nın 3. kralı III. Aleksandros; Helenistik dünyanın en büyük genişlemecisi olarak antik tarihinin merkez figürlerindendir. Aristoteles tarafından 13-16 yaşları arasında eğitim aldı; M.Ö. 336'da babası II. Filippos'un öldürülmesi sonrası tahta çıktı, M.Ö. 334'te Anadolu'ya geçerek Pers İmparatorluğu'na karşı seferine başladı. M.Ö. 333 İssos Savaşı (Çukurova Anadolu) ve M.Ö. 331 Gaugamela Savaşı'nda (Irak) Pers Şahanşahı III. Darius'u yenilgiye uğrattı, Pers İmparatorluğu'nu yıktı. Mısır'ı (Aleksandriya'yı kurdu), Mezopotamya'yı, İran'ı, Orta-Asya'yı ve Hindistan'ın kuzey batısını (Pencap'a kadar) fethetti. M.Ö. 323 Haziran'ında Babil'de 32 yaşında öldü; cenazesi Mısır-İskenderiye'ye götürüldü.
Edebiyatta ve Folklorda
Kur'an-ı Kerim — Kehf 83-98 (Hz. Zülkarneyn anlatısı)
Ve-yas'alunaka 'an Dhi el-Karnayn; kul sa-atlu 'alaykum minhu dhikra. Inna makkanna lahu fi el-ard ve-ataynahu min kulli shay'in sababa — "Sana Zülkarneyn'i soruyorlar. De ki: 'Size onun anılışından bir bölümü okuyacağım'. Şüphesiz biz ona yeryüzünde imkân verdik ve her şeyden bir sebep verdik." Kehf 83-98, Hz. Zülkarneyn'in Doğu-Batı seyahatlerini, Ye'cuc-Me'cuc'a karşı duvarı işleyen Kur'ani anlatıdır; klasik İslami tefsir geleneğinde İskender ile özdeşleştirilen figürün Kur'ani dayanağıdır.
İskendername
Nizami, Ahmedi, Taşlıcalı Yahya Bey · 1200Klasik Pers-Osmanlı edebiyatının önemli bir epik türü; Nizami'nin (1141-1209) Farsça Iskandar-nama, Ahmedi'nin (1334-1413) Türkçe İskendername ve Taşlıcalı Yahya Bey'in (1494-1582) Türkçe Şah u Geda'sı bu türün başyapıtlarındandır. İskender-i Zülkarneyn birleşik isim figürünü işler.
Uluslararası Karşılıkları
- Yunanca (köken)Aleksandros (Ἀλέξανδρος)
- PersIskandar
- Arapçaal-Iskandar
- İngilizceAlexander
- AlmancaAlexander
- İspanyolcaAlejandro
- RusçaAleksandr (Александр)
Ünlü İsimdaşlar
Büyük İskender (Aleksandros III)
Makedonya Krallığı'nın 3. kralı (M.Ö. 356-323, saltanat M.Ö. 336-323); kısa yaşamına rağmen Helenistik dünyanın en büyük genişlemecisi olarak Mısır, Pers, Hindistan'ın bir kısmını fethetti. Helenistik medeniyetinin Doğu-Batı sentezinin kurucu figürü; klasik antik tarihinin en bilinen hükümdarlarından biridir. Klasik İslamî tefsir geleneğinde Kur'anî Hz. Zülkarneyn (Kehf 83-98) ile bazen özdeşleştirilir.
İskender Pala
Türk yazar, akademisyen ve edebiyatçı (1958-); klasik divan edebiyatı uzmanlığı ve modern Türk popüler tarih edebiyat romanlarıyla tanınır. *Babil'de Ölüm İstanbul'da Aşk* (2003), *Şah & Sultan* (2010), *Mihmandar* (2013) gibi tarihî romanlarıyla modern Türk edebiyatının önemli isimlerindendir.