Şehmus

Şehmus, Arapça Shams (شمس — güneş) sözcüğünün Anadolu-Süryânice-Kürtçe yan-formu — güneş-cinsinden, ışık-saçan anlamlarına gelir. Klasik halk-türkçesinde Güneydoğu Anadolu (Mardin-Diyarbakır-Şanlıurfa-Mersin) sınır-illerinin Süryânice-Kürtçe-Arapça karma-edebiyatında Shams adının yumuşatılmış-formu olarak yerleşmiştir; Şehmus, Şahmus, Şamus yan-formlarıyla aynı kök-ailesinden gelir. Aynı Shams kök-ailesinden Shams al-Dīn (dinin-güneşi — klasik İslamî onursal-mertebe-lakap, Şemseddin yan-formu), Shams al-Ḍuḥā (kuşluk-güneşi — Şems Suresi'nin adı, 91), Shamsiyye (güneşle-ilgili tarikat-adı — Şemsî tarikatının kurucusu Şems-i Tebrizî), Shemsî (güneşli) türetilmiştir. Klasik dindar Güneydoğu Anadolu ailelerinin sevdiği erkek-adıdır; 162 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #398 sıradadır.

Arapça Shams (شمس), sh-m-s kökünden — "güneş; gök-cismi olarak ışık-saçan-merkez-yıldız". Aynı kök-ailesinden Shams al-Dīn (dinin-güneşi — klasik İslamî onursal-mertebe-lakap), Shams al-Ḍuḥā (kuşluk-güneşi — Şems Suresi 91'in adı; Wa-l-shamsi wa-ḍuḥāhā — "Güneşe ve onun kuşluk-vaktine andolsun"), al-Shamsiyya (güneşle-ilgili — klasik İslamî tasavvufta al-Ṭarīqa al-Shamsiyya / Shemsiyye tarikat-adı; kurucusu Şems-i Tebrizî 1185-1248), Shamsī (güneşli; aynı kök-ailesinden gelir Pers-Türk Shemsî — klasik takvim-jargonunda al-taqwīm al-Shamsī — güneş-takvimi), al-istishmās (güneşlenme), Shams al-Mu'ārif (klasik tasavvuf-eseri — Ahmed b. Ali el-Bûnî'nin 13. yüzyıl eseri). Adın klasik halk-türkçesindeki yan-formu Şehmus / Şahmus / Şamus Güneydoğu Anadolu (Mardin-Diyarbakır-Şanlıurfa-Mersin-Adana) sınır-illerinin Süryânice-Kürtçe-Arapça karma-edebiyat-bölgesinde Shams adının yumuşatılmış-söyleyişle yan-formu şeklinde yerleşmiştir; Süryânîce Šemš (güneş) ve Arapça Shams (güneş) ortak-kök-ailesinden gelir. Aynı bölge halk-tasavvufunda Şeyh Şehmus lakabıyla anılan tasavvuf-figürleri klasik halk-tarikat-mirasının parçalarındandır. Mardin'in Mazıdağı ilçesinde Şehmus Türbesi halk-ziyaret-noktalarındandır. Türkçeye Güneydoğu-Anadolu yumuşak-söyleyişiyle Şehmus formunda yerleşmiştir; klasik dindar Güneydoğu Anadolu ailelerinin sevdiği erkek-adlandırma kategorisinde 19-20. yüzyıllar boyunca istikrarlı kullanım gördü.