Şemse

Şemse, Arapça Shamsa (شمسة) — shams (güneş) köküne dişil yan-form-eki -a eklenerek türetilmiş — güneş-cinsinden, ışık-saçan kız anlamlarına gelir. Şehmus (bk. Şehmus maddesi) ve Şemsettin yan-formları ile aynı kök-ailesinden gelir. Aynı kökten al-shams ("güneş; klasik İslamî söz-dağarcığının merkez sözcüğü"; Şems Suresi 91'in adı: Wa-l-shamsi wa-ḍuḥāhā — "Güneşe ve onun kuşluk-vaktine andolsun"), Shams al-Dīn (dinin-güneşi — klasik İslamî onursal-mertebe-lakap), al-Shamsiyya ("güneşle-ilgili — klasik İslamî tasavvufta al-Ṭarīqa al-Shamsiyya / Şemsî tarikatı; kurucusu Şems-i Tebrizî 1185-1248 — Mevlânâ'nın manevî-üstadı"), Shamsī (güneşli; klasik takvim-jargonunda al-taqwīm al-Shamsī — güneş-takvimi) türetilmiştir. Klasik halk-yumuşak-söyleyiş söz-örgüsünde Osmanlı saray-süsleme-zanaatının şemse-süsleme (sun-yansıtmalı-yıldız-süs-deseni) klasik halı-çini-kumaş-süslemesinin merkez deseni şeklinde yer alır. 160 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #394 sıradadır.

Arapça Shamsa (شمسة), shams (شمس — "güneş; gök-cismi olarak ışık-saçan-merkez-yıldız") köküne Arap dişil yan-form-eki -a eklenerek türetilmiştir — güneş-cinsinden, ışık-saçan kız. Şehmus (bk. Şehmus maddesi) ile aynı kök-ailesinden gelen yan-form-eşi; Şehmus Anadolu-Süryânice-Kürtçe yumuşatılmış-yan-form, Şemse Arapça-yan-yorumlu dişil-form. Aynı kök-ailesinden al-shams ("güneş; klasik İslamî söz-dağarcığının merkez sözcüğü"; Şems Suresi 91'in adı: Wa-l-shamsi wa-ḍuḥāhā — "Güneşe ve onun kuşluk-vaktine andolsun"), Shams al-Dīn ("dinin-güneşi — klasik İslamî onursal-mertebe-lakap; Şemseddin yan-form"), al-Shamsiyya ("güneşle-ilgili — klasik İslamî tasavvufta al-Ṭarīqa al-Shamsiyya / Şemsî tarikatı; kurucusu Şems-i Tebrizî 1185-1248 — Mevlânâ Celaleddin-i Rumî'nin manevî-üstadı; klasik İslamî tasavvuf-tarikat geleneğinin tanınan kollarındandır"), Shamsī ("güneşli; klasik takvim-jargonunda al-taqwīm al-Shamsī — güneş-takvimi"), al-istishmās (güneşlenme), Shams al-Mu'ārif ("klasik tasavvuf-eseri — Ahmed b. Ali el-Bûnî'nin 13. yüzyıl eseri"), al-shamsayn (iki-güneş — yan-yorumlu yan-form). Klasik halk-yumuşak-söyleyiş söz-örgüsünde Osmanlı saray-süsleme-zanaatının önemli dallarından şemse-süsleme (klasik halı-çini-kumaş-süslemesindeki sun-yansıtmalı-yıldız-süs-deseni) klasik Osmanlı zanaat-edebî söz-örgüsünün merkez söz-yapısıdır; klasik halı-süsleme-jargonunda Uşak-şemsesi (klasik Uşak halı-türünün merkez deseni), Topkapı-şemse (saray-süsleme yan-yorumlu yan-form) yan-örgüsü yer alır. Klasik İslamî kelâm-doktrininde Allah'ın yarattığı doğal-süslerden biri olarak al-shams (Sâffât 37:6 Innā zayyannā al-samā' al-dunyā bi-zīnatin al-kawākib — "En yakın göğü yıldızların ziynetiyle süsledik" yan-bağlam) Allah'ın kasr al-jamāl (güzellik-saraylanması) zatî-vasfının yansıtmasıdır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Şemse formunda yerleşmiştir.