Sümbül

Sümbül, Pers/Arapça al-sunbul/al-sunbula (السنبل/السنبلة) — zambakgillerden, soğanla-üretilen, 15-20 cm yükseklikte, mor-pembe-beyaz-mavi türlü-renklerde, ilkbaharda-açan, kuvvetli-kokulu zarif çiçek; aynı kök-ailesinden başak, ekin-yan-yapı söz-yapısı yan-yorumla yan-bağlanır. Klasik İslamî söz-örgüsünde al-sunbula/al-sunbulāt söz-yapısı söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi: Yûsuf 12:43 Inni arā sab'a baqarātin simānin ya'kuluhunna sab'un 'ijāfun wa-sab'a sunbulātin khuḍrin wa-ukhara yābisāt — "Yedi-zayıf-yan-yapısı yedi-semiz-ineği yiyen yedi-yeşil-başak ve yan-bunlardan-başka yedi-kuru-başak gördüm" — Hz. Yûsuf'un Mısır-pâdişâhı Aziz'in rüyâ-tabir-yedi-yıl-bolluk-yedi-yıl-kıtlık söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır; Yûsuf 12:46-47 yā Yūsufu ayyuhā al-ṣiddīqu aftinā fī sab'i baqarātin simānin... wa-sab'a sunbulātin khuḍrin wa-ukhara yābisāt (Hz. Yûsuf-rüya-yorumu yan-bağlamı); Bakara 2:261 Ka-mathali ḥabbatin anbatat sab'a sanābila fī kulli sunbulatin mi'atu ḥabba — "Bir tâne-tohumun her başakta yüz-tâne çıkaran yedi-başak gibi" — klasik İslamî sadaka-bereket söz-yapısının söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde sümbül — sevgilinin-saçlarının söz-imgesi (klasik Pers söz-örgüsünde zülf-i sümbül — sümbül-saç söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır). 161 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #402 sıradadır.

Pers/Arapça al-sunbul/al-sunbula (السنبل/السنبلة), s-n-b-l ("başak, ekin-yan-yapı söz-yapısı; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde s-n-b-l kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-sunbul — sümbül-çiçeği, al-sunbula — başak; dişil-yan-form, al-sanābil — başaklar-çoğul, al-sunbulāt — yan-form çoğul, al-mansūbla — yan-form söz-yapısı yan-örgüsü") kök-ailesinden — zambakgillerden, soğanla-üretilen, 15-20 cm yükseklikte, mor-pembe-beyaz-mavi türlü-renklerde, ilkbaharda-açan, kuvvetli-kokulu zarif çiçek; aynı kök-ailesinden başak, ekin-yan-yapı söz-yapısı yan-yorumla yan-bağlanır. Klasik halk-Pers-Arap söz-örgüsünde sümbül iki yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır: (1) zarif-çiçek-yan-yapısı (klasik halk-Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki estetik-söz-yapısı); (2) başak-yan-yapısı (klasik İslamî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı yan-bağlanır). Klasik İslamî söz-örgüsünde al-sunbula/al-sunbulāt söz-yapısı söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi: (1) Yûsuf 12:43 Wa-qāla al-malikü innī arā sab'a baqarātin simānin ya'kuluhunna sab'un 'ijāfun wa-sab'a sunbulātin khuḍrin wa-ukhara yābisāt yā ayyuhā al-malā'u aftūnī fī ru'yāya in kuntum li-l-ru'yā ta'burūn — "Pâdişâh dedi ki: 'Yedi-zayıf-yan-yapısı yedi-semiz-ineği yiyen yedi-yeşil-başak ve yan-bunlardan-başka yedi-kuru-başak gördüm; ey ileri-gelenler! Eğer rüyâ-tabir-edebiliyorsanız bana rüyamı yorumlayın'" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî kıssa-tarihinin söz-merkezindeki Hz. Yûsuf-Mısır-pâdişâhı Aziz-rüyâ söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi; (2) Yûsuf 12:46-47 yā Yūsufu ayyuhā al-ṣiddīqu aftinā fī sab'i baqarātin simānin ya'kuluhunna sab'un 'ijāfun wa-sab'a sunbulātin khuḍrin wa-ukhara yābisāt la'allī arji'u ilā al-nāsi la'allahum ya'lamūn... qāla tazra'ūna sab'a sinīna da'aban... — "Hz. Yûsuf'un Aziz'in rüyâ-tabiri: yedi-yıl-bolluk, yedi-yıl-kıtlık, sonra-bir-yıl-rahmet" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî kıssa-tarihinin söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır; (3) Bakara 2:261 Mathalu lladhīna yunfiqūna amwālahum fī sabīli'llāhi ka-mathali ḥabbatin anbatat sab'a sanābila fī kulli sunbulatin mi'atu ḥabba wa'llāhu yuḍā'ifu li-man yashā'u wa'llāhu wāsi'un 'alīm — "Mallarını Allah-yolunda harcayanların durumu, her başakta yüz-tâne ve toplam yedi-başak çıkaran bir-tâne-tohum gibidir; Allah dilediğine [bunu] kat-kat verir; O, geniştir, bilendir" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî sadaka-bereket-doktrininin söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde sümbül — sevgilinin-saçlarının söz-imgesi: klasik Pers söz-örgüsünde zülf-i sümbül (sümbül-saç) — Hâfız, Sa'dī, Câmî, Şeyh Galib, Bâkî, Nedîm, Fuzûlî gibi büyük şâirler-pîrler tarafından sevgili-tasvirinin söz-merkezindeki söz-imge şeklinde işlenir; sümbülstân (sümbül-bahçesi), sümbül-yâr (sümbül-saçlı-yâr), sümbül-mû (sümbül-saç) yan-form söz-yapıları klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-Türk-İslam söz-örgüsünde Sümbül Ağa — klasik Osmanlı saray-edebî-yönetim söz-örgüsünün söz-merkezindeki Hâremağa-yan-yapı söz-yapısının söz-imgesi (16. yüzyıl, Hürrem Sultan dönemi yan-bağlanır), Sümbül Efendi Câmii (İstanbul-Kocamustafapaşa-merkezli klasik halk-tasavvuf söz-yapısının söz-imgesi; Şeyh Sümbül Sinân Efendi 1451-1529 — Halvetiyye'nin Sümbüliyye-yan-kolunun kurucu-pîri yan-bağlanır) yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Sünbül / Sümbül yan-formlarında yerleşmiştir.