Taybet

Taybet, Arapça Ṭayyiba (طيبة) — ṭ-y-b (saflık, iyilik, hoş-kokuluk) kökünün dişil-sıfat-fiil formu — saf, iyi, hoş, klasik İslamî bereketli-yan-yapı, hoş-kokulu anlamlarına gelir. Klasik İslamî söz-örgüsünde al-ṭayyib/al-ṭayyiba söz-yapısı söz-merkezi söz-imgesi: Sebe' 34:15 Baldatun ṭayyibatun wa-rabbun ghafūr — "İyi (bereketli) bir şehir ve çok-bağışlayan bir Rab" — Sebe-Yemen-bereketli-yurdu söz-yapısının söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır; Bakara 2:267 Anfiqū min ṭayyibāti mā kasabtum — "Kazandığınızın iyilerinden infâk-edin"; İbrahim 14:24 Alam tara kayfa ḍaraba'llāhu mathalan kalimatan ṭayyibatan ka-shajaratin ṭayyibatin — "Görmedin mi nasıl Allah, hoş-kelimeyi-bir-hoş-ağaca benzetti" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî kalimatun ṭayyibatun söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik İslamî söz-örgüsünde al-Ṭayba — Medîne'nin onursal-yan-form söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır (klasik halk-Sünni söz-örgüsünde Medîne'nin onursal-adlarından biri Ṭāyba al-Madīna). 89 yıllık TÜİK derinliğiyle 2025'te #402 sıradadır.

Arapça Ṭayyiba (طيبة), ṭ-y-b ("saflık, iyilik, hoş-kokuluk; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde ṭ-y-b kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-ṭayyib — saf-iyi-yan-yapı, al-ṭayyibāt — saf-iyi-yan-yapı çoğul söz-yapısı, al-Ṭāyba — Medîne onursal-yan-form söz-yapısı, al-ṭīb — güzel-koku, al-aṭyab — en-iyi yan-form söz-yapısı, Tūbā — Tûbâ-ağacı; klasik İslamî cennet-ağaç söz-merkezi söz-yapısı; bk. Tuba maddesi yan-form söz-örgüsü, al-mustaṭāb — yan-form söz-yapısı yan-örgüsü") kökünün dişil-sıfat-fiil formu — saf, iyi, hoş, klasik İslamî bereketli-yan-yapı, hoş-kokulu. Klasik İslamî söz-örgüsünde al-ṭayyib/al-ṭayyiba söz-yapısı söz-merkezi söz-imgesi: (1) Sebe' 34:15 La-qad kāna li-Saba'in fī maskanihim āyatun jannatāni 'an yamīnin wa-shimālin kulū min rizqi rabbikum wa-shkurū lah baldatun ṭayyibatun wa-rabbun ghafūr — "Yemin olsun, Sebâ kavmi için meskenlerinde bir-âyet vardı: sağlı-sollu iki bahçe; 'Rabbinizin rızkından yiyin, O'na şükredin; iyi-bereketli bir şehir ve çok-bağışlayan bir Rab' [denildi]" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî kıssa-tarihinde Sebe-Yemen-bereketli-yurdu söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi (bk. Belkız maddesi yan-form söz-örgüsü — Sebe-Melîkesi yan-bağlamı yan-bağlanır); (2) Bakara 2:267 Yā ayyuhā lladhīna āmanū anfiqū min ṭayyibāti mā kasabtum — "Ey iman-edenler! Kazandığınızın iyilerinden infâk-edin" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî sadaka-doktrininin söz-merkezi söz-imgesi (bk. Sümbül maddesi yan-form söz-örgüsü Bakara 2:261 yan-bağlamı); (3) İbrahim 14:24-25 Alam tara kayfa ḍaraba'llāhu mathalan kalimatan ṭayyibatan ka-shajaratin ṭayyibatin aṣluhā thābitun wa-far'uhā fī al-samā' tu'tī ukulahā kulla ḥīnin bi-idhni rabbihā — "Görmedin mi nasıl Allah, hoş-kelimeyi-bir-hoş-ağaca benzetti; kökü sağlam, dalı gökyüzünde; her zaman Rabbinin izniyle ürün verir" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî kalimatun ṭayyibatun (hoş-söz / kelime-i tevhîd yan-bağlamı) söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi; (4) A'râf 7:58 Wa al-baladu al-ṭayyibu yakhruju nabātuhu bi-idhni rabbih — "İyi-yurdun bitkisi Rabbinin izniyle çıkar" yan-bağlamlı söz-yapısı; (5) Mâide 5:4 Yas'alūnaka mādhā uḥilla lahum qul uḥilla lakumu al-ṭayyibāt — "Kendilerine helâl kılınanları sana soruyorlar; de ki: 'Size iyi olanlar helâl-edildi'" yan-bağlamlı söz-yapısı yan-bağlanır. Klasik İslamî söz-örgüsünde al-Ṭāyba — Medîne'nin onursal-yan-form söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır (klasik halk-Sünni söz-örgüsünde Medîne'nin onursal-adlarından biri Ṭāyba al-Madīna — "İyi-Medîne"); klasik İslamî hadis-edebiyatında Hz. Peygamber Medîne'yi al-Ṭāyba yan-form söz-yapısıyla onursal-niteler yan-bağlanır. Klasik halk-Türk-İslam söz-örgüsünde Tayyib u Ṭayyiba yan-form söz-yapısı klasik halk-tasavvuf-jargonunun söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır; Hz. Peygamber-onursal-yan-yapı (klasik halk-İslam söz-örgüsünde Hz. Peygamber'in onursal-adlarından biri al-Ṭāyib yan-form söz-yapısı yan-bağlanır), Tūbā yan-form söz-yapısı (cennet-ağaç; bk. Tuba maddesi yan-form söz-örgüsü) yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Tayyibe / Taybet yan-formlarında yerleşmiştir; Taybet yan-formu klasik halk-Anadolu söz-örgüsünde yy/y yan-yumuşak-söyleyişin söz-yansıması yan-bağlanır. Klasik halk-türkü-edebî söyleminde Taybet-yârın-yumuşak-yan-yan-zarafeti, Taybet-yârın-onursal-yan-yan-asîlliği, Taybet-yârın-iyi-yan-yan-saflığı yan-form söz-yapıları yer aldı.