Alaeddin

Alaeddin, Arapça 'Alā' al-Dīn (علاء الدين) — 'alā' ("yücelik, yükseklik, ululuk") ve al-dīn ("din") söz-unsurlarının terkibinden dinin yüceliği, dinin yükseliği anlamlarına gelir. -eddin sonekli compound erkek adlarının (Bahaddin, Hayrettin, Necmettin, Nizamettin, Sebahattin, Şemsettin, Cemalettin, Şerafettin, Fahrettin, Hüsamettin, Sadettin, Bahattin — bk. ilgili maddeler) ailesinden bir üyedir; klasik Sünni-İslam ulemâ-saray-tasavvuf geleneğinin onursal lakaplarındandır. Anadolu Selçuklu hânedânının söz-merkezi pâdişâhlarından Alâ' al-Dīn Keykubâd I (saltanatı 1220-1237) bu adı taşımıştır; klasik Anadolu Selçuklu altın-çağının söz-merkezi figürü, Konya-Alâeddin-Câmii ve Alanya-Alâeddin-Kâlesi yapı-mirasının söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-edebî söyleminde Bin Bir Gece Masalları'nın Alâ' al-Dīn ve Sihirli Lamba öyküsü Pers-Arap-Hint masal-mirasının söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi. 136 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #439 sıradadır.

Arapça 'Alā' al-Dīn (علاء الدين), iki Arapça söz-unsurunun terkibinden yapılmıştır: 'alā' ("yücelik, yükseklik, ululuk; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde '-l-w / '-l-y kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-'Alī — Yüce, al-A'lā — En-Yüce, al-Mut'al — pek-yüce, al-'Aliyy al-'Aẓīm — yüce-büyük yan-örgüsü; klasik İslamî al-Asmā' al-Ḥusnā söz-örgüsünde al-'Alī 99-İsm-i-Hüsnâ söz-merkezindeki söz-yapısı yan-bağlanır") ve al-dīn ("din; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde d-y-n kök-ailesinden 'borç-yükümlülük-itaat-din' yan-yorumlu söz-yapısı; klasik İslamî kelâm-jargonunda al-dīn — İslâm, yawm al-dīn — Hesap-Günü, Mālik yawmi al-dīn — Hesap-Günü-Sahibi yan-bağlamlı söz-yapısı; bk. Malik maddesi yan-form söz-örgüsü"). Birleşim 'Alā' al-Dīn = "dinin yüceliği, dinin yükseliği, dinin ulûhiyetinin söz-yan-yansıması". -eddin sonekli compound erkek adları klasik Sünni-İslam ulemâ-saray-tasavvuf geleneğinin onursal lakap-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısıdır; Bahaddin (Bahā' al-Dīn — dinin parlaklığı; bk. Bahattin maddesi yan-form söz-örgüsü), Hayrettin (Khayr al-Dīn — dinin hayrı; bk. Hayrettin maddesi), Necmettin (Najm al-Dīn — dinin yıldızı; bk. Necmettin maddesi), Nizamettin (Niẓām al-Dīn — dinin nizâmı; bk. Nizamettin maddesi), Sebahattin (Ṣabāḥ al-Dīn — dinin sabahı; bk. Sebahattin maddesi), Şemsettin (Shams al-Dīn — dinin güneşi; bk. Şemsettin maddesi), Cemalettin (Jamāl al-Dīn — dinin cemâli; bk. Cemalettin maddesi), Şerafettin (Sharaf al-Dīn — dinin şerefi; bk. Şerafettin maddesi), Fahrettin (Fakhr al-Dīn — dinin övüncü; bk. Fahrettin maddesi), Hüsamettin (Ḥusām al-Dīn — dinin kılıcı; bk. Hüsamettin maddesi), Sadettin (Sa'd al-Dīn — dinin saadeti; bk. Sadettin maddesi), Selâhaddin (Ṣalāḥ al-Dīn — dinin sâlihi; bk. Selahaddin maddesi), Muhittin (Muḥyī al-Dīn — dinin diriltiyicisi; bk. Muhittin maddesi), Bedreddin (Badr al-Dīn — dinin dolunayı; bk. Bedrettin maddesi yan-form söz-örgüsü) yan-örgüsü oluşmuştur. Klasik Anadolu Selçuklu (1077-1308), Eyyûbî (1171-1260), Memlûk (1250-1517), Hârizmşâh (1077-1231) ve Osmanlı (1299-1922) hânedânları bu -eddin lakap-örgüsünün söz-merkezi sahipleri yan-bağlanır. Alâ' al-Dīn özellikle Anadolu Selçuklu hânedânının saltanat-onursal-yan-form söz-yapısının söz-imgesi: Sultan I. 'Alā' al-Dīn Keykubâd (saltanatı 1220-1237 — klasik Anadolu Selçuklu altın-çağının söz-merkezi pâdişâhı; Konya-Alâeddin-Câmii ve Alanya-Alâeddin-Kâlesi yapı-mirasının söz-imgesi), Sultan II. 'Alā' al-Dīn Keykubâd (saltanatı 1249-1257), Sultan III. 'Alā' al-Dīn Keykubâd (saltanatı 1298-1303). Hârizmşâhlar hânedânından Alâ' al-Dīn Atsız ibn Muhammed (saltanatı 1097-1156) ve son-Hârizmşâh Alâ' al-Dīn Muhammed II (saltanatı 1200-1220 — Cengiz Han'ın işgaline tâbi olan pâdişâh) klasik İslam-Doğu söz-örgüsünün söz-merkezindeki onursal-yan-yapı yan-bağlanır. Memlûk-Mısır hânedânından Alâ' al-Dīn al-Marqabī yan-yapı yan-bağlanır. Klasik halk-edebî söyleminde Bin Bir Gece Masalları'nın söz-merkezi öykülerinden Alâ' al-Dīn ve Sihirli Lamba — Aladdin and the Magic Lamp — Pers-Arap-Hint-Çin masal-mirasının söz-merkezi söz-yapısı; klasik Avrupa şarkiyat-edebî söyleminde Antoine Galland'ın 1704-1717 Les Mille et Une Nuits tercümesi yan-bağlanır; modern dünya-popüler-kültüründe Disney 1992 Aladdin animasyon-filmi yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Alâeddin / Alâaddin / Alaeddin / Aladdin yan-formlarında yerleşmiştir.