Ay
Ay İsminin Anlamı ve Kökeni
Ay, Dünya'nın doğal uydusu olan ve geceleri gökyüzünü aydınlatan gök cisminin adıdır. Türkçede 'kamer' olarak da bilinen bu sözcük, kadın ismi olarak kullanıldığında gökyüzünün bu büyüleyici ışığını çağrıştırır.
Türkçe ay, "yer yuvarlağının uydusu olan gök cismi; aylık zaman dilimi; parlak ışık kaynağı" anlamındaki köklü ve kadim Türkçe sözcüktür. Eski Türkçe ay aynı anlamda Orhun Anıtları'nda ve Divanü Lugâti't-Türk'te kayıtlıdır; tüm Türk dillerinin ortak kök sözcüklerindendir. Ana Altay ai- hipotetik köküne kadar uzanır. Aynı kök ailesinden aydın (parlak, ışıklı), aylık (bir ay süresi) ve aylak (boş, geçici) sözcükleri türer. Türk mitolojisinde Ay-Dede kuzey Türk yıldız tapımının merkezi figürüdür. Klasik İslami Fars divan şiirinde Ay sevgilinin güzelliğinin standart sembolü olup ay yüzlü, ay parçası ve dolunay güzelliği deyimleri yaygın kullanımdadır.
Popülerlik
Ay, 1935'te #325 ile zirvesine ulaşan Cumhuriyet TDK dönemi öz Türkçe bir kız adıdır; kozmik gökyüzü çağrışımlı kısa-melodik adların öne çıkan örneklerindendir. 2020'lerde sabit trendde — öz Türkçe gökyüzü adlarının kalıcı popülerliğini koruyor.
Popülerlik Trendi
DüşüyorKaynak: TÜİK yıllık bebek isimleri istatistikleri · kaynaklar
Mitolojik Kökeni
Türk-Altay Tengri kozmolojisinde Ay-Dede (Ay-Ata) gökyüzünün ışıklı erkek tanrısıdır; Güneş-Ana (Gün-Ana) ile birlikte gök ikili tanrı çiftinin erkek kutbunu oluşturur. Altay-Sibirya Türklerinin İslam öncesi inanç sisteminde Ay-dolunay gece bekçisi, Ay-hilali av-saatlerinin belirleyicisi olarak kutsanırdı. Şaman-geleneğinde Ay'a-adak ritüelleri özellikle-kadınların-doğurganlığı-ve-çocuk-sağlığı dileklerini barındırırdı. Orhun Anıtları'nda ve Oğuz Kağan Destanı'nda Ay-Kağan figürü mitolojik atalardan biri olarak geçer. Günümüz Türk edebiyatında Oğuz Atay, Yaşar Kemal gibi yazarların metinlerinde Ay-mitolojisi arka planla anımsanır.
Edebiyatta ve Folklorda
Divan Şiirinde Ay-Sevgili Sembolü
klasik Osmanlı-Fars divan şiirinin merkez sembollerindan biri olan Ay sevgili güzelinin yüzü için sayısız benzetmede kullanıldı. Fuzuli'nin gazellerinde ay yüzlü sevgilim, Nedim divanında dolunay yüzlü, Şeyh Galib Hüsn ü Aşk'ında ay zarif güzel tamlamaları klasik güzellik estetiğinin standart formülleridir.
Modern Kültürde
Türk halk müziği — ay temalı türküler
MüzikTürk halk müziği repertuvarında Ay Karanlık Çıkamam, Ay Doğdu Doğacak, Ayın Ondördü gibi ay temalı türküler yaygındır; sevgilinin yüzü ay'a benzetilerek halk şiirinin merkez imgelerinden birini oluşturur.
Uluslararası Karşılıkları
- Türkçe (kaynak)Ay
- Azerbaycan TürkçesiAy
- KazakçaAy (Ай)
- UygurcaAy