Edip

Edip, Arapça adīb (أديب) — '-d-b (terbiye-vermek; ince-davranış-öğretmek; edebî-eser-vermek) kökünün fa'īl veznindeki sıfat-mübalağa formu — terbiyeli, saygılı, edebiyatçı, ince-davranışlı anlamlarına gelir. Aynı kökten al-adab (edep, edebiyat; ince-davranış-kuralları-disiplini), al-ādāb (edebî-disiplinler; klasik İslamî adab al-tilmīdh — talebe-edebi, adab al-mufti — müftü-edebi, adab al-ṣūfī — sufi-edebi gibi disiplin-kategorileri), al-mu'addab (terbiyeli-eğitilmiş), al-ta'dīb (terbiye-verme), al-udabā' (edebiyatçılar) türetilmiştir. Klasik İslamî kültür geleneğinde adab iç-davranış-disiplini ve dış-edebî-üretim disiplini iki-yönlü kavramdır; adīb her iki yönü de kişiliğinde-birleştirmiş kişidir. Klasik Türk-İslam-Pers eğitimli ailelerin sevdiği zarif erkek-adı şeklinde yerleşmiştir; modern Türk edebiyatında Edip Cansever (1928-1986), Edip Yüksel (1957-) gibi entelektüel-kalemlere yansıdı. 150 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #432 sıradadır.

Arapça adīb (أديب), '-d-b ("terbiye-vermek; ince-davranış-öğretmek; edebî-eser-vermek; davranışı-disipline-etmek") kökünün fa'īl veznindeki sıfat-mübalağa formudur — çok-terbiyeli, saygılı, edebiyatçı, ince-davranışlı. Aynı kök-ailesinden al-adab ("edep, edebiyat; ince-davranış-kuralları-disiplini; ahlâkî-üst-davranış-standardı"; klasik İslamî kültür geleneğinde iki-yönlü kavram — iç-disiplin ve dış-edebî-üretim), al-ādāb ("edebî-disiplinler; çoğul-form"; klasik İslamî adab al-tilmīdh — talebe-edebi, adab al-muftī — müftü-edebi, adab al-ṣūfī — sufi-edebi, adab al-qāḍī — kadı-edebi gibi disiplin-kategorileri), al-mu'addab ("terbiyeli-eğitilmiş; well-bred" — modern Arapçada educated, refined), al-ta'dīb ("terbiye-verme; education, refinement"), al-udabā' ("edebiyatçılar; çoğul-form"; kibār al-udabā' — büyük-edebiyatçılar), al-ma'dūb ("davet-edilmiş, ziyâfet-misafiri"; aynı kökten al-ma'duba — "ziyâfet, davet-yemeği"), al-Adīb al-Akbar (En-Büyük-Edebiyatçı; Hz. Muhammed'in onursal-lakaplarından, hadis-i şerif: Addabanī Rabbī fa-aḥsana ta'dībī — "Beni Rabbim terbiye-etti, terbiyemi güzelleştirdi"). Klasik İslamî kültür geleneğinde adab hem iç-davranış-disiplinin hem dış-edebî-üretimin standardı: adab al-tilmīdh talebe-hocaya saygı-disipliniyle başlar, adab al-mufti hukuk-yorumu-yapanın saygı-disiplini, adab al-ṣūfī mürid-mürşit-davranış-disiplini. 9-12. yüzyıllarda Bağdat-Endülüs adab-edebiyat geleneğinin kalemleri (al-Jāḥiẓ, al-Tawḥīdī, Ibn Qutayba, al-Qalqashandī) bu kavramı klasik İslamî kültürün merkez söz-örgüsüne taşımıştır. Edip adı bu kavramın kişi-adına dönüşmüş halidir; iki-yönlü-disiplinli, edebî-zarif kişi karakter-yansıtmasını içerir. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Edip / Edib formunda yerleşmiştir; modern Türk edebiyatında Halide Edib Adıvar (1882-1964), Edip Cansever (1928-1986), Edip Yüksel (1957-) gibi kalemlerle anılır.