Gündüz

Gündüz, Türkçe gün + -düz (klasik halk-türkçesinin söz-merkezindeki söz-yapısı) — günün-aydınlık-bölümü, sabahtan-akşama süren-aydınlık-zaman-aralığı, ışık-zamanı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Günün sabahtan akşama kadar süren aydınlık bölümü manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden gün ("güneş, gündüz; klasik halk-türkçesinin söz-merkezindeki gök-cisim söz-yapısı; bk. Günnur maddesi yan-form söz-örgüsü"), gece (zıt-yan-form), gündoğumu (gün-doğumu), günbatımı (gün-batımı), gündelik (günlük yan-form), gündüzcü (yan-form), gündüzleri (gün-aralığı yan-form) yan-örgüsü türetilmiştir. Klasik halk-türkçesinin söz-merkezindeki söz-yapısının söz-imgesi; klasik Türk halk-edebî söyleminde gündüz-aydınlığı, gündüz-vakti, gündüz-yıldızı, gündüz-bahârı yan-form-yan-örgülü söz-yapıları yer alır. Klasik Türk-Altay söz-örgüsünde gündüz/güneş klasik Türk-Tengri-mitolojik söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imgelerindendir; Ay-Tengri (ay-tanrısı), Gün-Tengri (gün-tanrısı) yan-bağlamlı söz-yapılarının söz-imgeleri klasik Türk-Altay söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapıları yan-bağlanır. Tarihsel-referansları arasında klasik Osmanlı kuruluş-dönemi figürü Gündüz Bey (Osman Gâzî'nin amcası ya da kardeşi yan-bağlamlı söz-yapısı, 13. yüzyıl klasik Anadolu Selçuklu-Osmanlı söz-örgüsünün söz-imgesi) yer alır. 95 yıllık TÜİK derinliğiyle 2024'te #447 sıradadır.

Türkçe Gündüz, gün ("güneş, gündüz; klasik halk-türkçesinin söz-merkezindeki gök-cisim söz-yapısı; Eski Türkçe kün — güneş söz-yapısı yan-yorumla yan-bağlanır; bk. Günnur, Aydoğan maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada") + -düz (klasik halk-türkçesinin söz-yapısının yan-form söz-yapısının söz-yansıması; Eski Türkçe düz — düzgün, düzlük yan-form söz-yapısı yan-bağlanır; bazı yan-yorumlu söz-yapısında gün-için-bütünüyle yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi) — günün-aydınlık-bölümü, sabahtan-akşama süren-aydınlık-zaman-aralığı, ışık-zamanı. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Günün sabahtan akşama kadar süren aydınlık bölümü manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden gün ("güneş, gündüz; klasik halk-türkçesinin söz-merkezindeki gök-cisim söz-yapısı; bk. Günnur maddesi yan-form söz-örgüsü"), gece ("zıt-yan-form söz-yapısı; klasik halk-türkçesinin söz-yapısı; gece-gündüz yan-form söz-örgüsü klasik halk-türkçesinin söz-yapısı"), gündoğumu ("gün-doğumu; klasik halk-türkçesinin söz-yapısı"), günbatımı ("gün-batımı; klasik halk-türkçesinin söz-yapısı"), gündelik ("günlük yan-form; modern Türkçenin söz-yapısı"), gündüzcü ("yan-form söz-yapısı"), gündüzleri ("gün-aralığı yan-form"), gün-be-gün ("gün-gün yan-form"), gün-aydın ("sabah-selamı yan-form söz-yapısı"), gün-doğmadan ("sabah-erken yan-form söz-yapısı"), gün-eğdiği ("akşam-yan-form söz-yapısı"), Gündüz Bey ("klasik Osmanlı kuruluş-dönemi figürü; Osman Gâzî'nin amcası ya da kardeşi yan-bağlamlı söz-yapısı, 13. yüzyıl klasik Anadolu Selçuklu-Osmanlı söz-örgüsünün söz-imgesi") yan-örgüsü türetilmiştir. Klasik halk-türkçesinin söz-merkezindeki söz-yapısının söz-imgesi; klasik Türk halk-edebî söyleminde gündüz-aydınlığı, gündüz-vakti, gündüz-yıldızı, gündüz-bahârı, gündüz-yârın-zarafeti yan-form-yan-örgülü söz-yapıları yer alır. Klasik Türk-Altay söz-örgüsünde gündüz/güneş klasik Türk-Tengri-mitolojik söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imgelerindendir; Ay-Tengri ("ay-tanrısı"), Gün-Tengri ("gün-tanrısı") yan-bağlamlı söz-yapılarının söz-imgeleri klasik Türk-Altay söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapıları yan-bağlanır; klasik Türk-Altay-Tengri-mitolojisinin söz-merkezindeki söz-yapıların söz-imgeleri. Tarihsel-referansları arasında klasik Osmanlı kuruluş-dönemi figürü Gündüz Bey (Osman Gâzî'nin amcası ya da kardeşi yan-bağlamlı söz-yapısı, 13. yüzyıl klasik Anadolu Selçuklu-Osmanlı söz-örgüsünün söz-imgesi; Söğüt-Yeniçağ klasik Anadolu Türk-Beylik söz-örgüsünün söz-merkezindeki figürlerinden) ve klasik Türk-Hun-Türk-Avar söz-örgüsünde Gün-Tengri yan-bağlamlı söz-yapılarının söz-imgesi yan-bağlanır. Gündüz özellikle 1930'dan itibaren laik-Türkçü orta-tabaka ailelerinin sevdiği zarif modern unisex-adı oldu; klasik Türkçü-Cumhuriyetçi söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı. Klasik Türk halk-edebî söyleminde gündüz-zarafet, gündüz-yârın-aydınlığı, gündüz-asîl-yiğit yan-form söz-yapıları yer aldı.