Hıdır

Hıdır, Arapça al-Khaḍir (الخضر — yeşil-olan) — kh-ḍ-r (yeşermek, yeşil-olmak) kökünden — yeşillik-ehli, ölümsüz-yeşillik anlamlarına gelir. Hz. Hızır Kur'an'da Kehf 60-82'deki Hz. Musa ile yolculuk-kıssasının baş-figürüdür; ayet 65'te 'abdan min 'ibādinā ātaynāhu raḥmatan min 'indinā wa-'allamnāhu min ladunnā 'ilman ("Katımızdan kendisine rahmet verdiğimiz ve özel ilim öğrettiğimiz kullarımızdan biri") olarak anılır — adı doğrudan zikredilmez ama klasik İslamî tefsir geleneği onu Hz. Hızır olarak tanımlar. Türk-İslam halk-inanışında Hızır ölümsüz-ulu manevî-yardımcı, dara-düşene-yetişen-aziz olarak yerleşmiştir; Hıdırellez (5 Mayıs) bahar-bayramının kaynağı bu inanışdır. 176 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #422 sıradadır.

Arapça al-Khaḍir (الخضر), kh-ḍ-r ("yeşermek, yeşil-olmak; tazelenmek") kökünden gelen sıfat-isim formudur — yeşillik-ehli, ölümsüz-yeşillik. Aynı kökten al-khuḍra (yeşillik), al-khaḍrā' (yeşil-renk; ayrıca ülke-adı olarak Cezayir-i Khaḍrā'), al-akhḍar (en-yeşil; Sakkara'nın al-akhḍar) türetilmiştir. Hz. Hızır'ın yeşil-olan lakabı, hadis-i şerifte (Buhârî, Enbiya 27) "O, al-Khaḍir lakabını aldı çünkü çorak-bir-toprağa-oturduğunda altındaki toprak yeşillenmişti" anlatımıyla açıklanır. Klasik İslamî tefsir geleneğinde Kehf 60-82'deki Hz. Musa-ile-yolculuk kıssasının baş-figürü Hz. Hızır olarak kabul edilir; ayet 65'te 'abdan min 'ibādinā olarak anılır, adı doğrudan zikredilmez. Türk-İslam halk-inanışında Hz. Hızır al-Khaḍir (yeşil-ölümsüz) ile Hz. İlyas (gök-tanrısı yağmur-getirici-figür) ikilisi Hıdrellez (5 Mayıs bahar bayramı) inanışının merkezinde yer alır; bu gün Hz. Hızır ile Hz. İlyas'ın yer-yüzünde-buluştuğuna inanılır. Aynı kökten Türkçeye Hızır, Hıdır iki söyleyiş varyantıyla yerleşmiştir.