İmam

İmam, Arapça imām (إمام) — '-m-m (öne-geçmek; rehber-olmak; hedef-tutmak) kökünden — imam, lider, önder, dinî-cemaat-rehberi anlamlarına gelir. Aynı kökten al-umma (ümmet, topluluk — Hz. Peygamber'in ummatī — "benim ümmetim" sözcüğüyle yan-örgü), al-umm (anne; topluluk-içindeki-temel-figür yan-yorum), al-amām (önde — modern Arapçada forward), al-imāma (imamlık, klasik İslamî kelâm-doktrininin önemli kavramı; özellikle Şia'da imâmet-doktrini), al-a'imma (imamlar — çoğul-form), al-Ma'mūm (imama-uyanlar) türetilmiştir. Kur'an'da imām sözcüğü pek çok yerde geçer: Bakara 2:124 innī jā'iluka li-l-nāsi imāman ("Seni insanlara imam yapacağım" — Hz. İbrâhim'e), Furkan 25:74 waj'alnā li-l-muttaqīna imāman ("Bizi takvâ-sahiplerine imam yap" — Rabbenâ Furkan-Duâsı'nda), Hud 11:17 wa-min qablihi kitāb Mūsā imāman wa-raḥmatan ("Ondan önce Mûsâ'nın kitabı önder ve rahmet idi"). Klasik dindar Türk-İslam Anadolu ailelerinin sevdiği klasik dinî-onursal erkek-adıdır; tarihsel-referansları arasında Hanefî mezhebinin kurucusu al-Imām al-A'ẓam Abū Ḥanīfa (699-767, bk. Numan maddesi), İmam Şâfi'î (767-820), İmam Mâlik (711-795), İmam Ahmed ibn Hanbel (780-855), İmam Buhârî (810-870), İmam Müslim (821-875) gibi büyük-imamlar yer alır. 170 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #416 sıradadır.

Arapça imām (إمام), '-m-m ("öne-geçmek; rehber-olmak; hedef-tutmak; başında-olmak") kökünden türetilmiş bir isimdir — imam, lider, önder, dinî-cemaat-rehberi. Aynı kök-ailesinden al-umma ("ümmet, topluluk; klasik İslamî ummat Muḥammad — Hz. Peygamber'in ümmeti, klasik tasavvuf-edebî söyleminin merkez kavramı; Hz. Peygamber: ummatī ummatī — "ümmetim ümmetim" — kıyâmet-günü-rivayeti, Buhârî, Tevhîd 19"), al-umm (anne; topluluk-içindeki-temel-figür yan-yorum; Umm al-Mu'minīn — mü'minlerin-anneleri, Hz. Peygamber'in eşleri için onursal-sıfat), al-amām ("önde; modern Arapçada forward"), al-imāma ("imamlık; klasik İslamî kelâm-doktrininin önemli kavramı; özellikle Şia-İslamî kelâm-doktrininde al-imāma — imâmet-doktrini, Hz. Ali'nin Hz. Peygamber'in halifesi-imamı olduğu öğretisi merkezindedir; Sünnî-İslamî kelâm-doktrininde al-imāma al-'ulyā — yüksek-imâmet, halife-otoritesi"), al-a'imma (imamlar — çoğul-form; klasik İslamî dört-mezhep-imamı için onursal-grup), al-Ma'mūm (imama-uyanlar; klasik İslamî namâz-jargonunda imam'a-uyan-cemaat-üyesi). Kur'an'da imām sözcüğü pek çok yerde geçer: Bakara 2:124 Wa-idh ibtalā Ibrāhīma rabbuhu bi-kalimātin fa-atammahunna qāla innī jā'iluka li-l-nāsi imāmā qāla wa-min dhurriyyatī qāla lā yanālu 'ahdī al-ẓālimīn ("Hatırlayın ki, Rabbi İbrâhim'i bir takım kelimelerle imtihan etti; o, bunları tamamen yerine getirince Allah ona: ‘Seni insanlara imam yapacağım' dedi. İbrâhim, ‘Soyumdan da yap' dedi. Allah: ‘Ahdim zalimlere ulaşmaz' dedi." — klasik İslamî al-imāma al-Ibrāhīmiyya — Hz. İbrâhim'in imâmet-mirasının Kur'anî temel-âyeti); Furkan 25:74 Wa-lladhīna yaqūlūna rabbanā hab lanā min azwājinā wa-dhurriyyātinā qurrata a'yunin waj'alnā li-l-muttaqīna imāmā ("Onlar derler ki: ‘Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve neslimizden gözlerimizin nuru olacak şeyler bahşet; bizi takvâ-sahiplerine imam yap'" — Rabbenâ Furkan-Duâsı'nda klasik İslamî halk-tasavvuf-namâz-jargonunun merkez duâsı); Hud 11:17 wa-min qablihi kitāb Mūsā imāman wa-raḥmatan ("Ondan önce Mûsâ'nın kitabı önder ve rahmet idi"); İsrâ 17:71 Yawma nad'ū kullu unāsin bi-imāmihim ("Her insan-grubunu imamıyla çağıracağız gün" — kıyâmet-günü-âyeti). Klasik İslamî tarih-edebiyatında al-A'imma al-Arba'a (dört-büyük-imam — Sünnî-İslamî mezheplerin kurucu-imamları): İmam Ebû Hanîfe (Hanefî, 699-767), İmam Şâfi'î (Şâfi'î, 767-820), İmam Mâlik (Mâlikî, 711-795), İmam Ahmed ibn Hanbel (Hanbelî, 780-855); klasik İslamî hadis-imamları: İmam Buhârî (810-870), İmam Müslim (821-875), İmam Tirmizî (824-892), İmam Nesâ'î (829-915), İmam Ebû Dâvûd (817-889), İmam İbn Mâce (824-887). Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle İmam formunda yerleşmiştir.