Kubilay

Kubilay, Türk-Moğol Kubilay adından gelir; Cengiz Han'ın torunu ve Yüan Hanedanı'nın kurucu imparatoru Kubilay Han'ın (1215-1294) onursal adıdır. Türkçe kubuk (yüksek, ulu) köküyle ilişkilendirilir. Modern Türkiye'de Aralık 1930 Menemen Olayı'nda şehit düşen genç öğretmen Kubilay (1906-1930) bu adın 20. yüzyıl Cumhuriyetçi tarih hafızasındaki yerini şekillendirmiştir.

Moğolca-Türkçe Kubilay, Moğolca kubi- / khubi- (değiştirmek; dönüştürmek; pay vermek; bölüştürmek) kökünden türetilmiş bir özel isimdir — değiştiren, dönüştüren, kıvrak zekâ sahibi yiğit; pay veren cömert. Aynı kök ailesinden Moğolca kubilan (değişiklik), kubilgan (yeniden doğan), kuba- (pay etmek). 1260-1294 arası Büyük-Moğol-Hanlığı'nın 5. büyük hanı olarak yer aldı; 1271-1294 arası Yuan Hanedanı imparatoru olarak Çin'i fethedip Pekin (Khanbalık — Han-balık — Han-şehri) merkezli imparatorluğu kurdu. Marco Polo (1254-1324) İtalyan-Venedikli tüccar keşfeden Kubilay-Han'ın sarayında 17 yıl yaşadı (1275-1292); klasik Marco Polo Seyahatnamesi (1298-1300) Kubilay-Han ve Yuan-İmparatorluğu hakkında klasik Avrupa tarih hafızasının temel kaynağıdır. Klasik Türk Türkçü Moğol halk tarih hafızasında Kubilay-Han Cengiz-Han'ın saltanat mirasının doğu genişlemesinin merkez figürüdür; klasik Tarih-i Cihangüşa (Ata-Melik Cuveyni, 13. yüzyıl) ve Cami'u't-Tevarih (Reşidüddin Hamadani, 14. yüzyıl) Pers-İlhanlı-Moğol tarih eserlerinin merkezi figürüdür. Menemen olayı: 23 Aralık 1930'da Manisa-Menemen'de Derviş Mehmet ve grubunun şeriat talebiyle çıkardıkları isyana ilk müdahale eden Asteğmen Kubilay'ın boğazlanarak şehit edilmesi; klasik Türk Cumhuriyet laik tarih hafızasının merkez şehid anlatımlarından. Türkçeye Moğolca-Türk-Pers orta zincirinden Anadolu yumuşak söyleyişiyle Kubilay formunda yerleşmiştir.