Menekşe

Menekşe, Viola cinsi mor renkli, küçük yapraklı, hafif kokulu bahar çiçeğinin adıdır; sözcük Farsça benefşe kökenli olup Türkçeye Selçuklu dönemi öncesi geçmiştir. Klasik Pers-Türk divan şiir geleneğinde menekşe sevgilinin saçının kıvrımlarının ve hüzünlü bakışının sembolü olarak kullanılır; Hafız ve Sa'di'nin gazellerinde benefşe-zülf (menekşe gibi saçlı), benefşe-çeşm (menekşe gözlü) tabirleri yer alır. Türk halk söyleyişte menekşe gibi narin, menekşe gözlü kız deyimleri ad anlamını besler. Cumhuriyet sonrası doğa-çiçek kız adlarının (Defne, Lale, Yasemin, Zeynep) köklü üyelerindendir.

Farsça banafsha, Hint-Avrupa kökenli bir çiçek adı; eski Pers banafsh — "menekşe çiçeği, Viola odorata". Aynı kökten Latin viola, Yunan íon (menekşe), Türkçe menekşe (Pers'ten yumuşak söyleyişle alınmış). Klasik Pers-Osmanlı divan şiir geleneğinde banafsha / menekşe özel bir estetik kategoride yer alır: hem mor renk narinlik (sevgilinin saç rengi sembolü), hem güzel koku (sevgilinin parfümü buyu sembolü), hem de bahar erken müjdesi (mevsim geçişi sembolizmi) anlamlarını birleştirir. Hafız, Sa'di, Cami, Nizami gibi klasik Pers şairlerinin gazellerinde banafsha-i bahar (bahar menekşesi), banafsha-i bostan (bahçe menekşesi), banafsha buy (menekşe koklu sevgili) gibi terkipler standart söyleyişindandır. Baki, Fuzuli, Nedim'in Osmanlı divan şiirlerinde de menekşe aynı estetik kategoride yer alır: menekşe saçlı sevgili, menekşe bulu, zülf-i menekşe gibi terkipler sevgili tasvirinin merkez sembolleridır. Menekşe aynı zamanda Türk halk edebiyat geleneğinde de yaygın bir doğa bitki adıdır; bahar türküleri ve Anadolu halk şiir geleneğinin sevdiği imgelerden biridir.