Şafak

Şafak, Arapça şafak — sh-f-k (ufkun aydınlanması; gün doğumu vakti) kökünden — gün doğumunun ilk aydınlığı; akşam vakti ufkun kızıllaşması anlamlarına gelir. Aynı zamanda eş-şafak Kur'an'da bir kez İnşikâk Suresi 84:16'da yemin figürü olarak geçer: Fa-la uksimu bi-l-şafaki (Şafak'a andolsun ki!). Klasik Pers-Osmanlı edebi jargonunda şafak baharın müjdesi, gün doğumunun aydınlığı sembolü olarak kullanılır; şafak vakti, şafak renkleri gibi terkipler şiir edebiyatının söyleyişte yer alır. Türkçeye Osmanlı medrese edebi yoluyla yerleşmiştir; modern Türkiye'de üniseks kullanılan zarif bir doğa zaman adıdır.

Aynı kök ailesinden el-aşfak (şafak renkleri; çoğul), el-muşafik (şafak vaktinde bekleyen), eş-şefeka (klasik Arap jargonunda kız merhameti, korkulu acıma) türetilmiştir. eş-şafak sözcüğü Kur'an'da bir kez İnşikâk Suresi'nde yemin figürü olarak geçer: Fa-la uksimu bi-l-şafaki; ve-l-layli ve ma vasak; ve-l-kamari idha ittasak; la-tarkabunna tabakan 'an tabak (İnşikâk 16-19) — "Şafak'a, geceye ve içine aldıklarına, dolduğunda aya andolsun ki, kuşkusuz siz bir tabakadan diğerine bineceksiniz." Bu yemin formülü Kıyamet-vaadinin manevi tasdikidir; klasik müfessirler eş-şafak sözcüğünü akşam şafaki (gün batımının kızıl aydınlığı) olarak yorumlar; el-facr (sabah şafaki) ile birlikte gün vakti ikilisinin parçasıdır. Klasik Pers-Osmanlı divan şiir geleneğinde şafak vakti, şafak renkleri baharın müjdesi, sevgilinin yüzünün kızıl narinliği için estetik benzetme olarak kullanılır; şafak rengi yar (şafak rengi sevgili), şafakla doğan aşk gibi terkipler klasik aşk edebiyatının söyleyişte yer alır. Modern Türkçede üniseks kullanılan klasik bir doğa zaman adı oldu.