Turhan

Turhan, Türkçe bir erkek adıdır ve 'Tur hakanı' anlamına gelir. Tur ya da Turan, Firdevsi'nin Şehname'sinde İran'ın ezeli düşmanı Efrasiyab'ın ülkesidir; Türk destanlarında Efrasiyab, efsanevi hakan Alp Er Tunga ile eşleştirilir. Halk arasında ad 'soylu ve seçkin kimse' diye de bilinir. Turhan, Turan ve Duran biçimleriyle erken dönemden beri hem erkek hem kadın adıdır; 16. yüzyılda Rumeli akıncıları arasında yaygındı. En tanınmış taşıyıcısı IV. Mehmed'in annesi Turhan Sultan'dır. TÜİK kayıtlarında Turhan ismine ilk olarak 1862 yılında rastlanmaktadır. İsim, 1862 yılında 105. sırayla zirvesine çıkmıştır. Güncel olarak 2025 yılı verilerinde 437. sırayla listelenmektedir.

Turhan iki parçadan oluşur: Tur ve han. Tur, eski İran geleneğinde efsanevi hükümdar Feridun'un oğullarından birinin adıdır; onun soyunun yaşadığı ülkeye Turan denir. Firdevsi'nin 11. yüzyılda yazdığı Şehname'de İran ile Turan arasındaki savaşlar destanın omurgasıdır ve Turan'ın hükümdarı Efrasiyab, Türk destanlarında Alp Er Tunga ile özdeşleştirilir. Han ise Hun ve Göktürk hükümdarlarının unvanıdır; zamanla "bey" anlamında genel bir saygı sözüne dönüşmüştür. Ad böylece "Tur ülkesinin hakanı" demektir. Turhan; Turan, Duran ve Doyran gibi yazımlarla erken dönemden beri Türkler arasında kullanılır. Türkiye'de ad halk arasında tur- (durmak) fiiliyle de açıklanır ve "sağlam duran hükümdar" diye yorumlanır. Osmanlı tarihindeki en tanınmış taşıyıcısı, Sultan İbrahim'in eşi ve IV. Mehmed'in annesi Turhan Hatice Sultan'dır (yaklaşık 1627-1683); aslen Rus olan Turhan Sultan otuz yılı aşkın süre imparatorluğun etkin siyasi kişiliklerinden biri oldu ve Eminönü'ndeki Yeni Cami'yi tamamlattı.