Vicdan

Vicdan, Arapça Wijdān (وجدان) — w-j-d (bulmak; idrâk-etmek; hissetmek) kökünden — iç-his, vicdan, kişinin-kendi-davranışları-hakkında-iç-yargısı, klasik İslamî ahlâk-doktrininin merkez kavramı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Kişiyi kendi davranışları hakkında bir yargıda bulunmaya iten, kişinin kendi-iç-sesi manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden al-wujūd ("varlık; klasik İslamî kelâm-tasavvuf-doktrininin merkez kavramı; al-wujūd al-Ḥaqq — Hak-varlık yan-form söz-yapısı; waḥdat al-wujūd — varlık-birliği, İbn 'Arabī tasavvuf-doktrininin söz-merkezi söz-yapısı; bk. Feyyaz maddesi söz-örgüsü"), al-Wājid ("bulan; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından al-Wājid; klasik İslamî kelâm-doktrininin söz-merkezindeki onursal-sıfat"; A'râf 7:189 yan-bağlamı), al-mawjūd ("varolan; klasik İslamî felsefe-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı"), wajada / yajidu (buldu / bulur; A'râf 7:170 Wa-lladhīna yumassikūna bi-l-kitāb yan-bağlamı), al-Wuṣūl (yan-form söz-yapısı), al-mawājid (yan-form söz-yapısı), al-tawājud (yan-form söz-yapısı; klasik tasavvuf-jargonunda al-tawājud — manevî-coşku yan-form söz-yapısı yan-bağlanır) yan-örgüsü oluşur. Klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünde vicdân-i Hudâ (Hudâ-vicdânı), vicdân-i mü'min (mü'min-vicdânı), vicdân-i 'ulamâ (ulemâ-vicdânı) yan-form söz-yapıları klasik halk-tasavvuf-jargonunun söz-imgesi. 130 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #405 sıradadır.

Arapça Wijdān (وجدان), w-j-d ("bulmak; idrâk-etmek; hissetmek; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde varlık-bulma kök-ailesinin merkez söz-yapısı") kökünden — iç-his, vicdan, kişinin-kendi-davranışları-hakkında-iç-yargısı, klasik İslamî ahlâk-doktrininin merkez kavramı. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Kişiyi kendi davranışları hakkında bir yargıda bulunmaya iten, kişinin kendi-iç-sesi manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden al-wujūd ("varlık; klasik İslamî kelâm-tasavvuf-doktrininin merkez kavramı; al-wujūd al-Ḥaqq — Hak-varlık yan-form söz-yapısı; waḥdat al-wujūd — varlık-birliği, İbn 'Arabī (1165-1240) tasavvuf-doktrininin söz-merkezi söz-yapısı; klasik İslamî felsefe-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; bk. Feyyaz maddesi söz-örgüsü"), al-Wājid ("bulan; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından al-Wājid; klasik İslamî kelâm-doktrininin söz-merkezindeki onursal-sıfat — bulan, eksiksiz, hiçbir-şeye muhtaç-olmayan yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi"; A'râf 7:189 yan-bağlamı), al-mawjūd ("varolan; klasik İslamî felsefe-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; al-Mawjūd al-Awwal — İlk-Varolan yan-form söz-yapısı klasik İslamî kelâm-felsefe doktrininin söz-yapısı yan-bağlanır"), wajada / yajidu ("buldu / bulur; klasik halk-Arapça"; A'râf 7:170 Wa-lladhīna yumassikūna bi-l-kitāb yan-bağlamı yan-bağlanır; Tâhâ 20:115 Wa-laqad 'ahidnā ilā Ādama min qablu fa-nasiya wa-lam najid lahu 'azmā — "Hz. Âdem'e öncesinden ahit-vermiştik, unuttu; onun için kararlılık-bulamadık"), al-Wuṣūl ("yan-form söz-yapısı; ulaşma yan-yorumu"), al-mawājid ("yan-form söz-yapısı"), al-tawājud ("yan-form söz-yapısı; klasik tasavvuf-jargonunda al-tawājud — manevî-coşku yan-form söz-yapısı yan-bağlanır; al-wajd — coşku, kendinden-geçme yan-form söz-yapısı klasik tasavvuf-jargonunun söz-merkezi söz-yapısı"), al-Wajd ("coşku, manevî-coşku; klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı; al-mawjūd al-rabbānī yan-bağlamı yan-bağlanır"), al-mawājid al-rabbāniyya (Rabbânî-coşkular yan-form söz-yapısı; klasik tasavvuf-jargonu) yan-örgüsü oluşur. Klasik İslamî kelâm-tasavvuf-doktrininde al-wujūd (varlık) ve al-wijdān (iç-his, vicdan) söz-yapıları yakın-yan-yorumla yan-bağlanır; klasik İslamî ahlâk-doktrininin söz-merkezindeki vicdân kavramı klasik Türk-İslam-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünde vicdân-i Hudâ ("Hudâ-vicdânı; klasik halk-tasavvuf-jargonu"), vicdân-i mü'min ("mü'min-vicdânı; klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-yapısı"), vicdân-i 'ulamâ ("ulemâ-vicdânı"), vicdân-i 'ahdı (ahd-vicdânı) yan-form söz-yapıları klasik halk-tasavvuf-jargonunun söz-imgesi. Klasik Türk-İslam edebî söz-örgüsünde Vicdân-ı Selîm (sağlam-vicdân) yan-form söz-yapısı klasik Tanzimat-edebiyatının söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır; klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı. Vicdan özellikle dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu Türk-İslam ailelerin sevdiği zarif kız-adlandırma kategorisinde 14-20. yüzyıllar boyunca yer aldı; ayrıca laik-eğitimli orta-tabaka ailelerinin sevdiği klasik kız-adı oldu. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Vicdân / Vicdan / Wijdān yan-formlarında yerleşmiştir.