Yelda

Yelda, Pers Yaldā (یلدا) — Pers-Avesta Yald ("doğum; klasik İran-Zerdüşt söz-örgüsünde Mihr-Yaldā — Mehr-doğum-gecesi") söz-yapısından — yılın-en-uzun-gecesi, kış-gündönümü-gecesi anlamına gelir. Klasik İran-Pers-Türkmen geleneğinde Şeb-i Yaldā ("Yaldā-Gecesi") 21-22 Aralık'ta-kutlanan kış-gündönümü-bayramı; klasik Pers-Zerdüşt geleneğinin merkez kutlamalarındandır. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız (1315-1390), Sa'dī (1210-1291), Câmî (1414-1492) gibi büyük şairler Şeb-i Yaldā sözcüğünü uzun-gece, sevgili-özlemi, sabır-imtihanı yan-yorumlu söz-örgüsünde işlemişlerdir. Aynı zamanda klasik Pers-Süryânice yan-yorumla Yelda sözcüğü yald-noel (Hıristiyan-Süryânice yaldā d-Mšiḥā — Mesih-doğumu) yan-form-yan-örgüsünde de yer alır. Klasik Türk-İslam-Pers eğitimli ailelerinin sevdiği zarif kız-adıdır; 77 yıllık TÜİK derinliğiyle 2025'te #401 sıradadır.

Pers Yaldā (یلدا), Pers-Avesta Yald ("doğum; klasik İran-Zerdüşt söz-örgüsünde Mihr-Yaldā — Mehr-doğum-gecesi, güneş-tanrısı Mitra'nın-doğum-gecesi yan-yorumlu söz-yapısı") söz-yapısından türetilmiş özel-isimdir — yılın-en-uzun-gecesi, kış-gündönümü-gecesi. Aynı söz-örgüsünden Süryânice yaldā ("doğum; klasik Süryânî-Hıristiyan söz-örgüsünde Yaldā d-Mšiḥā — Mesih-doğumu, Noel-yan-form söz-yapısı"); İbranice yaledah ("doğum"); aynı Sami-dil-yan-yorumlu yan-örgüsünde yer alır. Klasik İran-Pers-Türkmen-Tacik geleneğinde Şeb-i Yaldā ("Yaldā-Gecesi") 21-22 Aralık'ta-kutlanan kış-gündönümü-bayramıdır; klasik Pers-Zerdüşt geleneğinin merkez kutlamalarındandır. Klasik İran halk-takvimine göre Yaldā-Gecesi yılın-en-uzun-gecesi olduğu için klasik İran halk-edebî söyleminde Şeb-i Yaldā sevgili-özlemi-uzunluğunu, sabır-imtihanı-süresini, manevî-bekleyişin-derinliğini yansıtan söz-imgesi şeklinde yer aldı. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız (1315-1390), Sa'dī (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799) gibi büyük şairler Şeb-i Yaldā sözcüğünü uzun-gece, sevgili-özlemi, sabır-imtihanı yan-yorumlu söz-örgüsünde işlemişlerdir. Klasik Pers söz-örgüsünde Şeb-i Yaldā gibi-uzun, Yaldā-Gecesi-misâli-bekleyiş, Yaldā'nın-rengi-pek-koyu yan-form-yan-örgülü söz-yapıları yer aldı. Klasik İran halk-kutlamalarında Şeb-i Yaldā gecesi aileler bir-araya-gelir, Hâfız-Divanı'ndan rastgele-açılım okur (tafa''ul — fal-açma pratiği), nar-karpuz yiyilir, klasik halk-türkü-mûsikî dinlenir. Modern İran'da hâlâ devam-eden milli-bayram statüsündedir. Aynı zamanda klasik Pers-Süryânice yan-yorumla Yelda sözcüğü yald-noel (Hıristiyan-Süryânice yaldā d-Mšiḥā — Mesih-doğumu yan-form söz-yapısı) yan-form-yan-örgüsünde de yer alır. Klasik Türk-İslam-Pers eğitimli ailelerinin sevdiği zarif kız-adı şeklinde özellikle 1948'den itibaren popülerlik kazandı; klasik Pers-edebî söz-örgüsünün modern Türkçeye yan-yansıma söz-imgesi olarak yer aldı.