Akile

Akile, Arapça al-'Āqila (العاقلة) — '-q-l ("akıl-zihin-kavrayış; klasik Arap-Sami söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı") kökünün etken-dişil-yan-form söz-yapısının söz-imgesi al-'Āqila — akıllı, zeki, anlayışlı, klasik halk-Arap-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki bilgelik-onursal-yan-yapı söz-yapısı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Akıllı, zeki, anlayışlı manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden al-'Āqil (eril-yan-form, bk. Akil maddesi yan-form söz-örgüsü), al-'Aql (akıl), al-'Uqalā' (akıllılar-çoğul), Mu'tekıd (yan-yapı), Ta'akkul (akletme), İkmâl-i Âkıl (yan-yapı) yan-örgüsü oluşur. Kur'ânî yan-bağlam yan-yapı: al-'Āqila dişil-yan-form söz-yapısı Kur'an'da kişi-adı olarak yer almaz; ancak aynı kök-ailesinden taʿqilūn (Bakara 2:73 — bk. Akil maddesi yan-form söz-örgüsü), qulūbun yaʿqilūna bihā (Hac 22:46 yan-bağlamı söz-merkezi söz-imge yan-bağlanır), li-qawmin yaʿqilūn (Bakara 2:164, 2:242 ve birçok yerde) söz-yapıları yan-örgüsü söz-merkezindedir. 172 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2023'te #428 sıradadır.

Arapça al-'Āqila (العاقلة), '-q-l ("akıl-zihin-kavrayış; klasik halk-Arap-Sami söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-'Āqil — eril-yan-form, al-'Aql — akıl, al-'Uqalā' — akıllılar-çoğul, Mu'tekıd — yan-yapı, Ta'akkul — akletme, İkmâl-i Âkıl — yan-yapı söz-yapıları yan-örgüsü; bk. Akil maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada") kökünün etken-dişil-yan-form söz-yapısının söz-imgesi al-'Āqila. Kur'ânî yan-bağlam yan-yapı: al-'Āqila dişil-yan-form söz-yapısı Kur'an'da kişi-adı olarak yer almaz; ancak aynı kök-ailesinden çok-yan-bağlamlı söz-yapıları yan-örgüsü söz-merkezindedir — Bakara 2:73 kadhālika yuḥyī Allāhu al-mawtā wa-yurīkum āyātihi la'allakum taʿqilūn ("böylece Allah ölüleri diriltir ve âyetlerini gösterir, akledesiniz diye" yan-bağlamı söz-merkezi söz-imge yan-bağlanır, bk. Akil maddesi yan-form söz-örgüsü), Hac 22:46 fa-takūnu lahum qulūbun yaʿqilūna bihā ("akledecekleri kalpleri olur"), Bakara 2:164 la-āyātin li-qawmin yaʿqilūn, Bakara 2:242 la'allakum taʿqilūn, Mâide 5:103 Wa-mā ya'qiluhā illā al-'ālimūn, Yûsuf 12:2 la'allakum taʿqilūn, Ra'd 13:4 innā fī dhālika la-āyātin li-qawmin yaʿqilūn söz-yapıları yan-örgüsü oluşur. Klasik halk-tasavvuf söz-örgüsünün söz-merkezindeki yan-bağlam: al-'Aql al-Awwal (ilk-akıl yan-yapı söz-yapısı, klasik halk-İsmâilî-felsefe söz-örgüsünün söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır), al-'Uqalā' (klasik halk-tasavvuf-akıllılar-yan-yapı söz-yapısı), al-'Aql al-Nūrānī (nûrânî-akıl yan-yapı) söz-yapıları yan-örgüsü oluşur. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle al-'Āqila / Akile yan-formunda yerleşmiştir; özellikle Doğu-Anadolu, İç-Anadolu Sünnî-muhafazakâr ailelerinin sevdiği klasik İslami kız adı oldu.