Alattin

Alattin, Türkçe halk-yumuşak-söyleyişle Arapça compound 'Alā' al-Dīn (علاء الدين); 'Alā' (علاء — "yücelik, ululuk, yükseklik") ve al-Dīn (الدين — din, mensubiyet) söz-unsurlarının terkibinden dinin-yüceliği, dini-yücelten, manevî-yücelik-mertebesi-sahibi anlamlarına gelir. Cross-ref: bk. Alaaddin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada. Alattin yan-formu Alaaddin'in yumuşak-söyleyiş yan-form söz-yapısının söz-yansıması; klasik halk-türkçesinin yumuşatma-eğilimi yan-yorumla yan-form-yan-örgülü söz-yapısının söz-yansıması. Klasik -eddin (-al-Dīn) sonlu compound theofor onursal-mertebe-lakap formülünün ailesindendir (bk. Saadettin, Selahaddin, Celalettin, Cemalettin, Hüsamettin, Nizamettin, Şemsettin, Sebahattin, Hayrettin, Fahrettin, Necmettin, Bedrettin, Tacettin, Vahdeddin, Nureddin maddeleri yan-form söz-örgüsü). Tarihsel-referansları arasında klasik Anadolu Selçuklu söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür Alâeddin Keykubad (1190-1237 — Anadolu Selçuklu Sultanı, h. 1220-1237; klasik Anadolu Selçuklu altın-çağının söz-merkezindeki figür) yan-bağlamla yan-bağlanır; bk. Alaaddin maddesi söz-örgüsü kök-aile-detayı orada. 119 yıllık TÜİK derinliğiyle 2025'te #439 sıradadır.

Türkçe halk-yumuşak-söyleyiş yan-formu Alattin, Arapça compound 'Alā' al-Dīn (علاء الدين); iki Arapça söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: 'Alā' ("yücelik, ululuk, yükseklik; '-l-y kökünden mastar-formu — yüce-olma, yüksek-olma; aynı kök-ailesinden al-'Aliyy — Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından al-'Aliyy; bk. Mehmetali maddesi söz-örgüsü; klasik İslamî kelâm-doktrininin merkez onursal-sıfatlarından") ve al-Dīn ("din, mensubiyet, hesap-günü; mü'minin Allah'a-bağlanma-tarzı"). Birleşim 'Alā' al-Dīn / Alâeddin / Alaaddin / Alattin = "dinin-yüceliği, dini-yücelten, manevî-yücelik-mertebesi-sahibi". Cross-ref: bk. Alaaddin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada. Alattin yan-formu Alaaddin'in yumuşak-söyleyiş yan-form söz-yapısının söz-yansıması; klasik halk-türkçesinin yumuşatma-eğilimi yan-yorumla e-a, dd-tt yan-form-yan-örgülü söz-yapısının söz-yansıması; Anadolu Doğu-Karadeniz-Doğu-Anadolu kırsal-bölge halk-türkçesinin yan-yumuşak-söyleyiş söz-yapısının söz-yansıması. Klasik -eddin (-al-Dīn) sonlu compound theofor onursal-mertebe-lakap formülünün ailesindendir; aynı aileden Saadettin ("dinin-saadeti — bk. Saadettin maddesi söz-örgüsü"), Selahaddin ("dinin-iyiliği — bk. Selahaddin maddesi söz-örgüsü"), Celalettin (dinin-celâleti), Cemalettin (dinin-cemâli), Hüsamettin (dinin-keskin-kılıcı), Nizamettin (dinin-nizamı), Şemsettin (dinin-güneşi), Sebahattin (dinin-sabahı), Hayrettin ("dinin-hayrı — bk. Hayrettin, Barbaros maddeleri söz-örgüsü"), Fahrettin (dinin-iftihârı), Necmettin (dinin-yıldızı), Bedrettin (dinin-dolun-ayı), Tacettin (dinin-tâcı), Vahdeddin (dinin-birliği), Nureddin ("dinin-nuru — bk. Nureddin maddesi söz-örgüsü"), Alaaddin ("dinin-yüceliği — bk. Alaaddin maddesi söz-örgüsü") yan-örgüsü vardır. Selçuklu-Memlûk-Anadolu Türk-İslam yöneticileri-ulemâsı için 11-15. yüzyıllarda standart edilen klasik onursal-mertebe-lakap formülünün merkez örneklerindendir. Tarihsel-referansları arasında klasik Anadolu Selçuklu söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür Alâeddin Keykubad I (1190-1237 — 'Alā' al-Dīn Kayqubādh; Anadolu Selçuklu Sultanı, h. 1220-1237; klasik Anadolu Selçuklu altın-çağının söz-merkezindeki figür; klasik Konya-merkezli Anadolu Selçuklu söz-örgüsünün söz-merkezindeki figürlerinden; Sa'd al-Dīn Köpek — sadrazam yan-bağlamlı söz-yapısı; bk. Saadettin maddesi söz-örgüsü), klasik Anadolu Selçuklu son-sultanı Alâeddin Keykubad III (h. 1284, 1293-1294, 1301-1302), klasik Memlûk söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür Alâeddin Aytemür (Memlûk paşası), klasik halk-edebî söz-örgüsünde Aladdin yan-form söz-yapısı (Bin-Bir-Gece-Masalları yan-bağlamı; 'Alā' al-Dīn wa al-Miṣbāḥ al-Siḥrī — Aladdin ve Sihirli-Lamba klasik Arap-Pers halk-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır) yer alır. Alattin özellikle dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu Türk-İslam ailelerin sevdiği zarif erkek-adlandırma kategorisinde 14-20. yüzyıllar boyunca yer aldı; Anadolu yumuşak-söyleyişinin söz-yansıması. Türkçeye Anadolu yumuşak-söyleyişiyle Alâeddîn / Alaaddin / Alattin / Alâaddîn yan-formlarında yerleşmiştir.