Alaettin

Alaettin, Arapça 'Alā' al-Dīn (علاء الدين) — 'alā' (yücelik, yüksek-mertebe; '-l-w kökünden, aynı aileden al-'Alī — Yüce, Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından biri) ve al-Dīn (din, mensubiyet) sözcüklerinin terkibinden dinin-yüceliği, dinin-şerefi, manevî-mertebe-sahibi anlamlarına gelir. Klasik İslamî -eddin (-al-Dīn) sonlu compound theofor onursal-mertebe-lakaplarının ailesindendir: Bahaeddin, Şemseddin, Necmeddin, Hayreddin, Fahreddin, Muhyiddin, Cemâleddin, Hüsameddin, Selâhaddin, Nizameddin; tümü Selçuklu-Memlûk-Anadolu Türk-İslam yöneticilerinin onursal-mertebe-lakaplarıdır. Tarihsel-referansları Anadolu Selçuklu Sultanı I. 'Alā al-Dīn Kayqubād (1192-1237; saltanat 1220-1237 — Selçuklu mimarî-altın-çağının kurucusu) ve klasik İslamî halk-edebiyatının Alâeddin'in Lâmbası (Bin Bir Gece Masalları'nın Çinli kahramanı) figürleridir. 167 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #439 sıradadır.

Arapça 'Alā' al-Dīn (علاء الدين) compound terkibi iki Arapça söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: 'alā' ("yücelik, yüksek-mertebe; üstünlük"; '-l-w kökünden — aynı aileden al-'Alī — Yüce-Allah'ın-99-İsm-i-Hüsnâ'sından, al-A'lā — En-Yüce, Â'lâ Suresi'nin adı, 'Aliyy — yüksek-mertebeli, al-'uluww — yücelik) ve al-Dīn ("din, mensubiyet, hesap-günü; mü'minin-Allah'a-bağlanma-tarzı"; aynı kök-ailesinden al-Dayyān — hesap-soran, yawm al-Dīn — kıyâmet-günü, al-mutadayyin — dindar). Birleşim 'alā' al-Dīn = "dinin-yüceliği, dinin-şerefi; din-yolunda-yüksek-mertebe-sahibi". Bu compound onursal-mertebe-lakap formülü Selçuklu-Memlûk-Anadolu Türk-İslam yöneticileri için 11-15. yüzyıllarda standart edildi; tipik örnekler Bahā' al-Dīn (dinin-parıltısı), Shams al-Dīn (dinin-güneşi), Najm al-Dīn (dinin-yıldızı), Khayr al-Dīn (dinin-hayrı; Barbaros Hayreddin Paşa), Fakhr al-Dīn (dinin-iftiharı), Muḥyī al-Dīn (dinin-canlandırıcısı), Jamāl al-Dīn (dinin-cemâli), Ḥusām al-Dīn (dinin-keskin-kılıcı), Ṣalāḥ al-Dīn (dinin-iyiliği; Selâhaddin Eyyûbî, Haçlı seferleri kahramanı), Niẓām al-Dīn (dinin-düzeni), 'Imād al-Dīn (dinin-direği). 'Alā' al-Dīn özellikle Anadolu Selçuklu Sultanları arasında üç kez kullanıldı: I. 'Alā' al-Dīn Keykubad (1192-1237 — Selçuklu altın-çağının kurucusu), II. 'Alā' al-Dīn Keykubad (1249-1257), III. 'Alā' al-Dīn Keykubad (1283-1302). I. Alâeddin Keykubad'ın Konya, Sivas, Kayseri, Alanya'da yaptırdığı anıtsal-eserler (medreseler, kervansaraylar, külliyeler) klasik Anadolu Türk-İslam mimarî-medeniyetinin temel-yapıtları arasındadır. Bin Bir Gece Masalları'ndaki 'Alā' al-Dīn (Aladdin — sihirli-lâmba kahramanı) klasik Arap halk-edebiyatının uluslararası-tanınan figürüdür; 18. yüzyıl Antoine Galland tercümesi yoluyla Avrupa edebiyatına geçmiştir. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Alâeddin / Alâaddin formunda, modern imlâda Alaettin şeklinde yerleşmiştir.