Bedrettin

Bedrettin, Arapça compound: Badr (بدر — dolunay; ayın-on-dördü; bk. Bedri maddesi) ve al-Dīn (الدين — din, mensubiyet) sözcüklerinin terkibinden dinin-dolunayı, dinin-parıltısı, manevî-aydınlanma-mertebesi-sahibi anlamlarına gelir. Klasik İslamî -eddin (-al-Dīn) sonlu compound theofor onursal-mertebe-lakaplarının ailesindendir: Bahaeddin, Şemseddin, Necmeddin, Hayreddin, Fahreddin, Muhyiddin, Cemâleddin, Hüsameddin, Selâhaddin, Nizameddin, Alâeddin, İzzeddin, Tâceddin, Bedreddin; tümü Selçuklu-Memlûk-Anadolu Türk-İslam yöneticilerinin onursal-mertebe-lakaplarıdır. Tarihsel-referansları arasında Şeyh Bedreddin (1359-1420 — Osmanlı-erken-dönemi tasavvuf-âlimi-mücahid; Vâridât tasavvuf-eserinin yazarı; 1416 Serez-isyanı sonucu 1420'de idam-edildi) ve Bedrettin Tilbe (1959-2008 — Türk müzisyen) gibi figürler yer alır. 143 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #436 sıradadır.

Arapça Badr al-Dīn (بدر الدين) compound terkibi iki Arapça söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: Badr ("dolunay; ayın-on-dördü; ayın-tam-yuvarlak parlak-formu"; bk. Bedri maddesi — al-badr astronomik söz-örgüsü ve yawm Badr — Bedir Savaşı tarihsel-referansı iki-katmanlı söz-yapısı) ve al-Dīn ("din, mensubiyet, hesap-günü; mü'minin Allah'a-bağlanma-tarzı"). Birleşim Badr al-Dīn = "dinin-dolunayı, dinin-parıltısı; manevî-aydınlanma-mertebesi-sahibi". Bu compound onursal-mertebe-lakap formülü Selçuklu-Memlûk-Anadolu Türk-İslam yöneticileri-ulemâsı için 11-15. yüzyıllarda standart edildi; tipik örnekler Bahā' al-Dīn, Shams al-Dīn, Najm al-Dīn, Khayr al-Dīn, Fakhr al-Dīn, Muḥyī al-Dīn, Jamāl al-Dīn, Ḥusām al-Dīn, Ṣalāḥ al-Dīn, Niẓām al-Dīn, 'Imād al-Dīn, 'Alā' al-Dīn, 'Izz al-Dīn, Tāj al-Dīn, Badr al-Dīn. Tarihsel-referansları arasında al-Shaykh Badr al-Dīn al-Simāwī — Şeyh Bedreddin (1359-1420) Osmanlı-erken-dönemi tasavvuf-âlimi-mücahidi; klasik Osmanlı tasavvuf-fıkıh düşüncesinin önemli kalemlerinden biri olarak yer aldı. Vâridât (Pers tasavvuf-eseri — vahdet-i vücûd doktrinine bağlı tasavvuf-yorumu), Câmi'ü'l-fasûleyn (klasik Osmanlı fıkıh-eseri, 14. yüzyıl) gibi eserlerin yazarı. Çevre köy-toplulukları için tarımsal-toplumsal-eşitlik-mücadelesini yürüten ve sosyal-politik-bir-isyana liderlik eden Şeyh Bedreddin 1416 Serez-isyanı sonucu 1420'de idam-edildi; klasik halk-tasavvuf-folklor söyleminde merkez tarihsel-figür şeklinde yer alır. Modern Türk-edebî söyleminde Nâzım Hikmet'in Şeyh Bedrettin Destanı (1936) bu tarihsel-figürün modern-edebî yeniden-anlatımının zirve-eseridir. Diğer tarihsel-figürlerden Bedreddin Lülü'î (Memlûk-Mısır 13. yüzyıl ulemâsı), Bedreddin Aynî (1361-1451 — Memlûk-büyük-tarihçi-fıkıh-âlimi al-'Aynī; 'Umdat al-qārī hadis-tefsir-eserinin yazarı), Bedreddin Mahmûd ibn al-Sā'ātī (klasik Hanefî mezhebinin önemli fâkihi) yer alır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Bedreddin / Bedrettin yan-formlarında yerleşmiştir.