Caziye

Caziye, Arapça Jāziya (جازية) — j-z-y (karşılık-vermek, ödül-vermek, mükâfâtlandırmak; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde j-z-y kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı) kökünün etken-sıfat-fiilinin dişil formu — karşılık-veren, ödüllendirilen, mükâfâtlandırılan-kadın, klasik halk-Arap söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı anlamlarına gelir. Aynı kök-ailesinden al-Jaza' (cezâ-mükâfât), al-Mujāzāt (mükâfâtlandırma), al-Jaza' al-Awfā (en-büyük-mükâfât), al-Cezîre (yan-form söz-yapısı), yajzī (mükâfât-verir) yan-örgüsü oluşur. Kur'an-ı Kerîm'de al-jazā'/yajzī söz-yapısı söz-merkezi söz-imgesi: Necm 53:31 Wa-li'llāhi mā fī al-samāwāti wa-mā fī al-arḍi li-yajziya lladhīna asā'ū bi-mā 'amilū wa-yajziya lladhīna aḥsanū bi-l-ḥusnā — "Göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır; kötülük-yapanları yaptıklarıyla, iyilik-yapanları en-güzeliyle mükâfâtlandırsın diye" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî mükâfât-doktrininin söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-Anadolu-Kürdî-Türk halk-zarafet ailelerinde özellikle Doğu-Anadolu bölgelerinde sevilen klasik kız adı yan-bağlanır. 132 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #404 sıradadır.

Arapça Jāziya (جازية), j-z-y ("karşılık-vermek, ödül-vermek, mükâfâtlandırmak; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde j-z-y kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-jaza' — cezâ-mükâfât, al-Mujāzāt — mükâfâtlandırma, al-Jaza' al-Awfā — en-büyük-mükâfât, al-Cezîre — Cezîre yan-form söz-yapısı yan-bağlanır farklı-yan-yapı, yajzī — mükâfât-verir, al-Mujzī — yan-form söz-yapısı, al-Jazā' — yan-form söz-yapısı yan-örgüsü") kökünün etken-sıfat-fiilinin dişil formu — karşılık-veren, ödüllendirilen, mükâfâtlandırılan-kadın, klasik halk-Arap söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı. Kur'an-ı Kerîm'de al-jazā'/yajzī söz-yapısı söz-merkezi söz-imgesi: (1) Necm 53:31 Wa-li'llāhi mā fī al-samāwāti wa-mā fī al-arḍi li-yajziya lladhīna asā'ū bi-mā 'amilū wa-yajziya lladhīna aḥsanū bi-l-ḥusnā — "Göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır; kötülük-yapanları yaptıklarıyla, iyilik-yapanları en-güzeliyle mükâfâtlandırsın diye" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî mükâfât-doktrininin söz-merkezi söz-imgesi (bk. Hüsna maddesi yan-form söz-örgüsü Leyl 92:6 yan-bağlamı kök-aile-detayı orada — al-ḥusnā yan-bağlamı yan-bağlanır); (2) Bakara 2:85 Fa-mā jazā'u man yaf'alu dhālika minkum illā khizyun fī al-ḥayāti al-dunyā yan-bağlamlı söz-yapısı yan-bağlanır; (3) Yâsîn 36:54 Fa-l-yawma lā tuẓlamu nafsun shay'an wa-lā tujzawna illā mā kuntum ta'malūn — "O gün hiçbir nefse zulmedilmez; ancak yaptıklarınızla mükâfâtlandırılırsınız" yan-bağlamlı söz-yapısı yan-bağlanır; (4) Tahrim 66:7 Innamā tujzawna mā kuntum ta'malūn yan-bağlamlı söz-yapısı yan-bağlanır. Klasik halk-Anadolu-Kürdî-Türk halk-zarafet ailelerinde özellikle Doğu-Anadolu bölgelerinde (Diyarbakır, Şanlıurfa, Mardin, Bingöl, Bitlis bölgelerinde klasik halk-yumuşak-söyleyiş söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır) sevilen klasik kız adı yan-bağlanır. Klasik halk-türkü-edebî söyleminde Caziye-yârın-yumuşak-yan-yan-zarafeti, Caziye-yârın-onursal-yan-yan-asîlliği, Caziye-yârın-mükâfât-yan-yan-yansıyan-yan-yapısı yan-form söz-yapıları yer aldı. Caziye özellikle 1893'ten itibaren dindar-eğitimli Anadolu Türk-İslam ailelerinin sevdiği klasik onursal-yan-yapı kız adı oldu.