Celile

Celile, Arapça Jalīla (جليلة) — j-l-l (ululuk, yücelik, azamet) kökünden fa'īl veznindeki sıfat-mübalağa dişil-formu — yüce, ulu, ululuk-sahibi, azamet-yansıtan-asîl-kadın anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Ulu, büyük, yüce manasında nitelendirir. Eril karşılığı Jalīl (yüce). Aynı kök-ailesinden al-Jalāl ("ululuk, yücelik, azamet; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından Dhū al-Jalāl wa al-Ikrām — ululuk-ve-ikram-sahibi; bk. İclal maddesi yan-form söz-örgüsü; Rahmân 55:27 Wa-yabqā wajhu rabbika dhū al-jalāli wa al-ikrām — "Yalnız celâl ve ikram sahibi olan Rabbinin yüzü kalır"; Rahmân 55:78 Tabāraka asmu rabbika dhī al-jalāli wa al-ikrām — İclal maddesinde işlenmiş"), al-Jalīl (yüce, azamet-sahibi; Cellê Celâlühû onursal-formülü), İclâl ("ululama, yüceltme; bk. İclal maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada"), Celâl / Celâlettin / Cemâl / Cemâlettin (yan-form söz-örgüsü — bk. ilgili maddeler) yan-örgüsü türetilmiştir. Klasik İslamî kelâm-tasavvuf-edebiyat geleneğinde al-Jalāl sıfatı, al-Jamāl (cemâl, lütuf-tarafı) sıfatıyla birlikte tasavvuf-doktrininin celâl-cemâl ikiliği yan-form söz-yapısının söz-imgeleridir; celâlî-tecellî (kahır-tecellisi) ve cemâlî-tecellî (lütuf-tecellisi) klasik tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-imgesidir (bk. İclal maddesi söz-örgüsü). Klasik İslamî sîret-edebî söz-örgüsünde al-Sayyida Jalīla yan-form söz-yapısı klasik halk-onursal-kadın söz-imgesi şeklinde yan-bağlanır. 150 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2024'te #422 sıradadır.

Arapça Jalīla (جليلة), j-l-l ("ululuk, yücelik, azamet; jalla — yüceldi; yajullu — yücelir; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde manevî-azamet kök-ailesinin merkez söz-yapısı; bk. İclal maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada") kökünden fa'īl veznindeki sıfat-mübalağa dişil-formudur — yüce, ulu, ululuk-sahibi, azamet-yansıtan-asîl-kadın. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Ulu, büyük, yüce manasında nitelendirir. Eril karşılığı Jalīl ("yüce; klasik halk-türkçesinde Celil yan-form söz-yapısı; Cellê Celâlühû onursal-formülünün söz-merkezindeki söz-yapısı"). Aynı kök-ailesinden al-Jalāl ("ululuk, yücelik, azamet; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından Dhū al-Jalāl wa al-Ikrām — ululuk-ve-ikram-sahibi; bk. İclal maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada"; Rahmân 55:27 Kullu man 'alayhā fān wa-yabqā wajhu rabbika dhū al-jalāli wa al-ikrām — "Bunun üzerinde olan herşey fânîdir, yalnız celâl ve ikram sahibi olan Rabbinin yüzü kalır"; Rahmân 55:78 Tabāraka asmu rabbika dhī al-jalāli wa al-ikrām — İclal maddesinde işlenmiş; klasik İslamî teoloji-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki onursal-sıfat"), al-Jalīl ("yüce, azamet-sahibi; klasik Anadolu Türk-İslam söz-örgüsünde Cellê Celâlühû — yüceliği yücelmiş-olsun onursal-formülü; klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün merkez söz-imgesi"), İclâl ("ululama, yüceltme; bk. İclal maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada — Form IV mastar-formu"), Celâl / Celâlettin / Cemâl / Cemâlettin / Cemâleddin (yan-form söz-örgüsü — bk. Celal, Celalettin, Cemal, Cemalettin maddeleri yan-formla yan-bağlanır), jalla / yajullu (yüceldi / yücelir; Kur'an'da jalla wa-'azza — yüceldi-ve-azîz-oldu klasik onursal-formülü), jalāl-Allāh ("Allah'ın-azameti söz-yapısı"), al-Mujallil ("yücelten — yan-form söz-yapısı"), al-Mutajallil ("yan-form söz-yapısı") yan-örgüsü türetilmiştir. Klasik İslamî kelâm-tasavvuf-edebiyat geleneğinde al-Jalāl sıfatı Allah'ın azamet-celâlet-yüceliği yan-yorumlu söz-yapısının söz-merkezindedir; al-Jamāl ("cemâl, güzellik; bk. Cemal, Cemalettin maddeleri yan-form söz-örgüsü") sıfatıyla birlikte klasik tasavvuf-doktrininin celâl-cemâl ikiliği yan-form söz-yapısının söz-imgeleridir. Klasik tasavvuf-doktrininde al-Jalāl (azamet-tarafı, kahır-yansıması) ve al-Jamāl (lütuf-tarafı, sevgi-yansıması) Allah'ın iki-yan-yönlü tecellisinin söz-yapılarıdır; celâlî-tecellî (kahır-tecellisi — sıkıntı-imtihan-yansıması) ve cemâlî-tecellî (lütuf-tecellisi — rahmet-yansıması) klasik tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-imgeleridir. Mevlânâ Celaleddin-i Rumî (1207-1273) Mathnawī'sinde celâl-cemâl ikiliği yan-yorumlu söz-yapısının söz-merkezindeki figürdür; klasik Anadolu Mevlevî tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi. Jalīla dişil-form söz-yapısı İclâl maddesinin (Rahmân 78-âyetinden) farklı yan-form söz-yapısının söz-yansıması; klasik Arap halk-onursal-kadın söz-imgesi şeklinde al-Sayyida Jalīla yan-form söz-yapısı klasik halk-edebî söyleminde yan-bağlanır. Klasik halk-türkçesinde celîle-zarafet, celîle-yâr-onursal, celîle-yâr-yan-bağlamı yan-form-yan-örgülü söz-yapıları zarafet söz-örgüsünün söz-imgeleridir; klasik halk-aşıklarının türkülerinde Celîle-Hatun-asalet, Celîle-yârın-onursal-zarafeti yan-formlarında yer aldı. Celile özellikle dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu Türk-İslam ailelerin sevdiği zarif kız-adlandırma kategorisinde 14-20. yüzyıllar boyunca yer aldı. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Celîle / Celile / Jalīla yan-formlarında yerleşmiştir.