Cumhur

Cumhur, Arapça jumhūr (جمهور) — j-m-h-r (toplanmak, kalabalık-oluşturmak) kökünden — topluluk, halk-kütlesi, kalabalık anlamlarına gelir. Klasik İslamî fıkıh-jargonunda jumhūr al-fuqahā' (fıkıh-âlimlerinin çoğunluğu) terkibi merkez bir kavramdır: bir fıkıh-meselesinde âlimlerin büyük-çoğunluğunun kabul-ettiği görüş bu terkiple ifade edilir. Modern siyaset-jargonunda ise jumhūriyya (cumhuriyet) — halkın-yönetimi — sözcüğünün kök-aldığı kavramdır. Cumhuriyet (Türkçe yazımıyla Cumhuriyet) modern Türk-Arap-İslam siyaset-modernleşme söyleminin merkezindedir. Türkçeye Osmanlı dini-edebî yoluyla Cumhûr (klasik) ve Cumhur (yumuşak söyleyiş) yerleşmiştir; özellikle Cumhuriyet-değerleri etrafında Türkçü-laik kuşakta yeniden-popülerleşti. 99 yıllık TÜİK derinliğiyle 2024'te #449 sıradadır.

Arapça jumhūr (جمهور), j-m-h-r ("toplanmak, kalabalık-oluşturmak; halk-kütlesi-oluşturmak") kökünden gelen mücerret-isim formudur — topluluk, halk-kütlesi, kalabalık. Aynı kök-ailesinden jamhara (toplandı, kalabalık-oluşturdu), jumhūriyya (cumhuriyet — modern Arapçada republic), jamāhīr (kalabalıklar — çoğul), al-jumhūrī (cumhûriyetçi), al-jamāhīriyya (Libya'da Kaddafi-rejimi-adı: cemâhiriye) türetilmiştir. Klasik İslamî fıkıh-edebî geleneğinde jumhūr al-fuqahā' (fıkıh-âlimlerinin çoğunluğu), jumhūr al-'ulamā' (âlimlerin çoğunluğu), jumhūr al-mufassirīn (müfessirlerin çoğunluğu) gibi terkipler bir-mesele-üzerinde âlim-çoğunluğunun kabul-ettiği görüşü ifade eder; bir görüşün jumhūr-tarafından kabul-edilmesi onun klasik fıkıh-edebiyatında ağırlıklı-kanıt olarak işlenmesini sağlar. al-jumhūr sözcüğü Kur'an'da doğrudan geçmez ama klasik İslamî kelâm-fıkıh-edebiyat geleneğinin merkez kavramlarındandır. Modern Türk-Arap-İslam siyaset-modernleşme söyleminde jumhūriyya / Cumhuriyet (Türkiye'nin 1923'te ilan-edilen yönetim-biçimi) bu kelimenin kök-türetimidir; Türkiye Cumhuriyeti, Cumhuriyet Bayramı (29 Ekim), Cumhuriyet-değerleri gibi yerleşik kullanımlarla modern Türk-laik söyleminin merkezindedir. Türkçeye Cumhûr (klasik fıkıh-yazımı) ve Cumhur (modern-yumuşak söyleyiş) iki yazımla yerleşmiştir.