Dicle

Dicle, Türkiye'den doğup Irak'a uzanan ve Fırat'la birlikte Mezopotamya'yı sulayan büyük nehrin adıdır; halk arasında 'ulu ırmak' diye anılır. Nehrin adı MÖ 3. binyıldan beri kayıtlardadır ve asıl kaynağı açık değildir; Yunanca Tigris, Süryanice Deglath ve Arapça Dicle biçimleri eski Asur ve Babil dilindeki Tiglath adından gelir. Erkek adı olan Fırat'ın aksine Dicle genellikle kız adıdır; daha çok Kürt ailelerde görülse de 1980'lerden sonra tüm ülkede sevildi. TÜİK kayıtlarında Dicle ismine ilk olarak 1944 yılında rastlanmaktadır. İsim, 2014 yılında 102. sırayla zirvesine çıkmıştır. Güncel olarak 2025 yılı verilerinde 171. sırayla listelenmektedir.

Dicle, Mezopotamya'nın iki büyük nehrinden biri olan ve Batı dillerinde Tigris diye bilinen nehrin Türkçe adıdır. Nehrin adı MÖ 3. binyıldan beri yazılı kayıtlarda geçer: Sümerce metinlerde Idigna, Akadca metinlerde Idiqlat biçimindedir. Asur ve Babil dilindeki Tiglath biçimi Süryanicede Deglath, Arapçada Dicle olmuş, ad Türkçeye Arapça yoluyla yerleşmiştir. Yunanca Tigris de aynı kaynaktan gelir; Strabon ve Plinius gibi eski yazarlar adı Med dilinde 'ok' anlamına gelen tigris sözcüğüne bağlayıp 'ok gibi hızlı akan nehir' diye yorumlamıştır. Adı kaplanla birlikte anan anlatı ise sonradan doğmuş bir Yunan efsanesidir. Adın en eski anlamı bilinmez; 'hızlı akan su' gibi açıklamalar da bir yorumdan öteye geçmez. Dicle yaklaşık 1.900 km uzunluğundadır; Doğu Anadolu'dan doğar, Diyarbakır, Cizre, Musul ve Bağdat'tan geçer, Şattülarap'ta Fırat ile birleşip Basra Körfezi'ne dökülür. Sümer, Akad, Asur ve Babil uygarlıkları bu iki nehrin arasında ve kıyılarında yükseldi.