Ekber

Ekber, Arapça Akbar (أكبر) — k-b-r (büyük; ululanmak; saygıdeğer-olmak) kökünden ism-i tafdîl (en-üstünlük-derecesi) — en-büyük, en-yüce, çok-büyük anlamlarına gelir. Klasik İslamî ezan-namaz-tekbir formülü Allāhu akbar ("Allah-en-büyüktür") söz-yapısının onursal-yan-yorumlu söz-imgesidir; klasik İslamî ibadet-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı. Aynı kök-ailesinden al-Kabīr ("büyük; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından al-'Aliyyu al-Kabīr — yüce-ve-büyük söz-formülü"; Sebe' 34:23, Ra'd 13:9), Mutakabbir ("Allah'ın 99 isminden — al-Mutakabbir — büyüklenenlerden müstağni-büyüklük-sahibi"; Haşr 59:23 al-Malik al-Quddūs al-Salām al-Mu'min al-Muhaymin al-'Azīz al-Jabbār al-Mutakabbir), al-kibr ("büyüklük; klasik İslamî ahlâk-doktrininde menfî-yan-yorumlu söz-yapısı — kibirlilik"), al-takbīr ("tekbir-getirmek; klasik İslamî ibadet-jargonunun merkez söz-yapısı; Allāhu akbar"), al-Akbar ("en-büyük; al-jihād al-akbar — en-büyük-cihâd, klasik tasavvuf-edebî söz-örgüsünde nefisle-mücadele yan-form söz-yapısı") yan-örgüsü türetilmiştir. Kur'an'da Allāhu akbar doğrudan-formülü geçmez fakat Wa-la-dhikru'llāhi akbar ('Ankebût 29:45 — "Allah'ı anmak en-büyük-iştir"), Wa-riḍwānun min Allāhi akbar (Tevbe 9:72 — "Allah'ın rızası en-büyüktür") gibi yan-form söz-yapıları yer alır. Tarihsel-referansları arasında Mughal-İmparatoru Celâleddin Muhammed Ekber (1542-1605, Akbar the Great — Hindistan Mughal İmparatorluğu'nun en-büyük hükümdarı) ve klasik İslamî sahabi-onursal-mirasının merkez figürü 'Aliyy al-Akbar (Hz. Ali ekber — Hz. Hüseyin'in büyük-oğlu, Kerbelâ-Savaşı'nda 25 yaşında şehid) yer alır. 120 yıllık TÜİK derinliğiyle 2025'te #438 sıradadır.

Arapça Akbar (أكبر), k-b-r ("büyük; ululanmak; saygıdeğer-olmak; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde büyüklük kök-ailesinin merkez söz-yapısı") kökünden ism-i tafdîl (en-üstünlük-derecesi-formu) — en-büyük, en-yüce, çok-büyük. Klasik İslamî ezan-namaz-tekbir formülü Allāhu akbar ("Allah-en-büyüktür") söz-yapısının onursal-yan-yorumlu söz-imgesidir; klasik İslamî ibadet-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; günde-beş-vakit-namaz-tekbiri, ezan, kâmet, kurban-kesim, bayram-tekbirleri yan-bağlamlı söz-yapısının söz-örgüsünde yer alır. Aynı kök-ailesinden al-Kabīr ("büyük; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından — al-'Aliyyu al-Kabīr — yüce-ve-büyük söz-formülü; Sebe' 34:23 Wa-huwa al-'Aliyyu al-Kabīr; Ra'd 13:9 'Ālimu al-ghaybi wa al-shahādati al-Kabīr al-Muta'āl — "gizliyi-ve-âşikârı bilen, büyük, yüce""), Mutakabbir ("Allah'ın 99 isminden — al-Mutakabbir — büyüklenenlerden-müstağni-büyüklük-sahibi; Haşr 59:23 al-Malik al-Quddūs al-Salām al-Mu'min al-Muhaymin al-'Azīz al-Jabbār al-Mutakabbir — onursal-İsm-i Hüsnâ-sıralı söz-formülü"), al-kibr ("büyüklük; klasik İslamî ahlâk-doktrininde menfî-yan-yorumlu söz-yapısı — kibirlilik; A'râf 7:13 Mā yakūnu laka an tatakabbara fīhā — "Senin orada büyüklenmen sana yakışmaz""), al-takbīr ("tekbir-getirmek; klasik İslamî ibadet-jargonunun merkez söz-yapısı; Allāhu akbar; Hac 22:37 Wa-kadhālika sakhkharahā lakum li-tukabbirū'llāha 'alā mā hadākum — "Onları size böyle musahhar-kıldı, size hidâyet-ettiği için Allah'ı tekbir-edesiniz""), al-Akbar ("en-büyük; al-jihād al-akbar — en-büyük-cihâd, klasik tasavvuf-edebî söz-örgüsünde nefisle-mücadele yan-form söz-yapısı; Hadis-i Şerif: Raja'nā min al-jihād al-aṣghar ilā al-jihād al-akbar — "Küçük-cihâdtan büyük-cihâda döndük" yan-bağlamlı söz-yapısı, klasik tasavvuf-jargonunun söz-merkezi"), al-akābir ("büyükler — klasik İslamî onursal-yan-form söz-yapısı; Hz. Peygamber dönemi Mekke ileri-gelenleri için yan-bağlamla yan-bağlanır") yan-örgüsü türetilmiştir. Kur'an'da Allāhu akbar doğrudan-formülü geçmez fakat onun yan-form-yan-örgülü söz-yapıları yer alır: Wa-la-dhikru'llāhi akbar ('Ankebût 29:45 — "Allah'ı anmak en-büyük-iştir" — klasik İslamî zikir-tasavvuf-jargonunun söz-merkezi); Wa-riḍwānun min Allāhi akbar (Tevbe 9:72 — "Allah'ın rızası en-büyüktür" — klasik İslamî mü'min-onursal-mertebe söz-yapısının söz-imgesi); Allāhu akbar wa-anṣaru (Müslim Ṣalāt al-'īdayn yan-bağlamlı söz-yapısı). Tarihsel-referansları arasında Mughal-İmparatoru Celâleddin Muhammed Ekber (1542-1605, h. 1556-1605, Akbar the Great — Hindistan Mughal İmparatorluğu'nun en-büyük hükümdarı; Babürlü hânedânının ihtişam-zirvesi; Dīn-i Ilāhī — İlâhî-Din yan-form söz-yapısının söz-merkezindeki figür; klasik Hindistan-İslam tarih-mirasının merkez figürlerinden) ve klasik İslamî sahabi-onursal-mirasının merkez figürü 'Aliyy al-Akbar (Hz. Ali ekber — Hz. Hüseyin'in büyük-oğlu, klasik Kerbelâ-Savaşı'nda 10 Muharrem 61 / 10 Ekim 680, 25 yaşında Yezid-ordusunca şehid-oldu; Hz. Peygamber'e en-yakın benzeyen torun-yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi; klasik İslamî sîret-Kerbelâ-mersiye söz-örgüsünün söz-merkezi) yer alır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Ekber / Akbar / Ekbar yan-formlarında yerleşmiştir.