Fehim

Fehim, Arapça Fahīm (فهيم) — f-h-m (anlamak; kavramak; idrâk-etmek) kökünden fa'īl veznindeki sıfat-mübalağa formu — anlayışlı, zeki, akıllı, idrâk-sahibi anlamlarına gelir. Aynı kök-ailesinden al-fahm (anlama, kavrama, idrâk; klasik İslamî kelâm-doktrininin merkez kavramı), fahhama / yufahhimu ("anlayış-verdi / anlayış-verir; klasik İslamî sîret-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki Form II yan-form"; Enbiyâ 21:79 fa-fahhamnāhā Sulaymān — "Onu Süleyman'a anlattık [anlayışlı kıldık]" — Hz. Süleyman'a Davud-Süleyman-davası yan-bağlamlı hüküm-fehm-verilmesi söz-yapısı), al-mafhūm (anlaşılan, mefhum), al-tafhīm (anlatma, idrâk-verme), al-fahm al-salīm (sağlam-anlayış — klasik İslamî söz-yapısının söz-merkezi yan-form) yan-örgüsü türetilmiştir. Enbiyâ Suresi 21:79'un Wa-Dāwūda wa-Sulaymāna idh yaḥkumāni fī al-ḥarthi idh nafashat fīhi ghanamu al-qawmi wa-kunnā li-ḥukmihim shāhidīn fa-fahhamnāhā Sulaymān wa-kullan ātaynā ḥukman wa-'ilmā — "Davud ve Süleyman'ı [an]; hani onlar ekin-konusu hakkında hüküm-veriyorlardı, halkın koyunları onun-içine-girmişti. Onların hükmüne biz şâhid idik. Biz onu Süleyman'a fehm-verdik [anlattık]. Her birine hüküm-ve-ilim verdik" ayeti adın doğrudan-Kur'anî kök-bağıdır. Klasik İslamî tasavvuf-edebî söz-örgüsünde al-fahm / al-fahm al-rabbānī (Rabbânî-anlayış; Allah'tan-verilmiş manevî-idrâk) yan-form söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imgesi. 167 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #437 sıradadır.

Arapça Fahīm (فهيم), f-h-m ("anlamak; kavramak; idrâk-etmek; manasını-çıkarmak; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde idrâk kök-ailesinin merkez söz-yapısı") kökünden fa'īl veznindeki sıfat-mübalağa formudur — anlayışlı, zeki, akıllı, idrâk-sahibi. Aynı kök-ailesinden al-fahm ("anlama, kavrama, idrâk; klasik İslamî kelâm-doktrininin merkez kavramı; klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünde fehm-i selîm — sağlam-anlayış, fehm-i Rabbânî — Rabbânî-anlayış yan-form söz-yapıları"), fahhama / yufahhimu ("anlayış-verdi / anlayış-verir; klasik İslamî sîret-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki Form II yan-form söz-yapısı"; Enbiyâ 21:79 Wa-Dāwūda wa-Sulaymāna idh yaḥkumāni fī al-ḥarthi idh nafashat fīhi ghanamu al-qawmi wa-kunnā li-ḥukmihim shāhidīn fa-fahhamnāhā Sulaymān wa-kullan ātaynā ḥukman wa-'ilmā — "Davud ve Süleyman'ı [an]; hani onlar ekin-konusu hakkında hüküm-veriyorlardı, halkın koyunları onun-içine-girmişti. Onların hükmüne biz şâhid idik. Biz onu Süleyman'a fehm-verdik [anlattık]. Her birine hüküm-ve-ilim verdik" — Hz. Süleyman'a Davud-Süleyman-davası yan-bağlamlı hüküm-fehm-verilmesi söz-yapısı klasik İslamî peygamber-onursal-grubun fehm-onursal-yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi), al-mafhūm (anlaşılan, mefhum — klasik İslamî mantık-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; mafhūm al-muwāfaqa yan-form söz-yapısı), al-tafhīm ("anlatma, idrâk-verme; klasik halk-türkçesinde tefhim yan-form söz-yapısı"), al-fahm al-salīm (sağlam-anlayış), al-fahm al-rabbānī (Rabbânî-anlayış — Allah'tan-verilmiş manevî-idrâk; klasik tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı), al-fuhamā' (anlayışlılar — çoğul), al-mufhim (yan-form söz-yapısı), al-mafhūm-yân-aksi (mefhum-i muhalif — klasik İslamî fıkıh-mantık-jargonunun söz-yapısı) yan-örgüsü türetilmiştir. Enbiyâ Suresi 21:79'un fa-fahhamnāhā Sulaymān ("Onu Süleyman'a fehm-verdik [anlattık]") yan-form söz-yapısı klasik İslamî peygamber-onursal-grubun fehm-onursal-yan-yorumlu söz-yapısının söz-merkezi; Hz. Süleyman'ın hâkim-âdiline-fehm-verilmesi (Davud-koyun-ekin davası) klasik İslamî sîret-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi. Klasik İslamî tasavvuf-edebî söz-örgüsünde al-fahm / al-fahm al-rabbānī ("Rabbânî-anlayış; Allah'tan-verilmiş manevî-idrâk") yan-form söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imgesi; Mevlânâ Celaleddin-i Rumî Mathnawī'sinde fehm-i Rabbânî yan-yorumlu söz-yapısı klasik Anadolu Mevlevî-tasavvuf-jargonunun söz-merkezi. Klasik halk-türkçesinde fehim-sahibi, fehm-i selîm, fehm-i derûnî, fehm-i sufî yan-form söz-yapıları klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-imgesidir. Fehim özellikle dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu ulemâ-medrese-bürokrasi ailelerin sevdiği zarif erkek-adlandırma kategorisinde 14-20. yüzyıllar boyunca yer aldı. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Fehîm / Fehim / Fahīm yan-formlarında yerleşmiştir.