Fethullah

Fethullah, Arapça compound: Fatḥ (فتح — "fetih, açış; klasik İslamî sîret-cengî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı") ve Allāh (الله) söz-unsurlarının terkibinden Allah'ın-fethi, ilâhî-fetih, manevî-açış-yansıtan mü'min anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Allah'ın fethi manasında nitelendirir. Klasik İslamî X-ullāh (X-Allah'ın) compound theofor onursal-formülünün ailesindendir; aynı aileden Hayrullah ("Allah-hayrı; bk. Hayrullah maddesi söz-örgüsü"), Nurullah ("Allah-nuru; bk. Nurullah maddesi söz-örgüsü"), Beytullah ("Allah-evi; bk. Beytullah maddesi söz-örgüsü"), Sadullah ("Allah-saadeti; bk. Sadullah maddesi söz-örgüsü"), Hamdullah ("Allah-hamdı; bk. Hamdullah maddesi söz-örgüsü"), Emrullah ("Allah-emri; bk. Emrullah maddesi söz-örgüsü"), Feyzullah ("Allah-feyzi; bk. Feyzullah maddesi söz-örgüsü"), Seyfullah (Allah-kılıcı), Habibullah (Allah-sevgilisi). Aynı kök-ailesinden al-Fattāḥ ("Fettâh; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından — bk. Fettah maddesi yan-form söz-örgüsü; Sebe' 34:26 söz-merkezi"), al-Fātiḥ ("fâtih; klasik Osmanlı söz-örgüsünde Sultan II. Mehmed Fâtih Sultan Mehmed — İstanbul'un Fâtihi yan-bağlamı; bk. Fettah maddesi söz-örgüsü"), al-Fātiḥa (Fâtiha Sûresi 1; Kur'an'ın açılış-Sûresi). Fetih Suresi 48:1'in Innā fataḥnā laka fatḥan mubīnā — "Şüphesiz biz sana apaçık bir-fetih verdik" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî sîret-fetih-jargonunun söz-merkezi söz-yapısı; Hudeybiye-Sulh (628) yan-bağlamı söz-imgesi. 160 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2024'te #448 sıradadır.

Arapça compound Fatḥ Allāh (فتح الله), iki Arapça söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: Fatḥ ("fetih, açış; klasik İslamî sîret-cengî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; f-t-ḥ kökünden mastar-formu — açma, fethetme; bk. Fettah, Fetiye maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada") ve Allāh ("Allah; klasik İslamî kelâm-doktrininin merkez söz-yapısı"). Birleşim Fatḥ Allāh / Fethullâh = "Allah'ın-fethi, ilâhî-fetih, manevî-açış-yansıtan mü'min". TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Allah'ın fethi manasında nitelendirir. Klasik İslamî X-ullāh (X-Allah'ın) compound theofor onursal-formülünün ailesindendir; aynı aileden Abdullah ("Allah-kulu; klasik İslamî 'Abd al-X compound formülünün merkez örneği — bk. Abdurahman maddesi söz-örgüsü"), Hayrullah ("Allah-hayrı; bk. Hayrullah maddesi söz-örgüsü"), Nurullah ("Allah-nuru; bk. Nurullah maddesi söz-örgüsü"), Beytullah ("Allah-evi; bk. Beytullah maddesi söz-örgüsü"), Sadullah ("Allah-saadeti; bk. Sadullah maddesi söz-örgüsü"), Hamdullah ("Allah-hamdı; bk. Hamdullah maddesi söz-örgüsü"), Emrullah ("Allah-emri; bk. Emrullah maddesi söz-örgüsü"), Feyzullah ("Allah-feyzi; bk. Feyzullah maddesi söz-örgüsü"), Seyfullah ("Allah-kılıcı; bk. Seyfullah maddesi söz-örgüsü"), Habibullah ("Allah-sevgilisi; klasik İslamî sîret-edebî söz-örgüsünde Hz. Peygamber'in onursal-yan-form söz-yapısı; bk. Habip maddesi söz-örgüsü"), Lutfullah (Allah-lutfu), Ataullah (Allah-atâsı), Eyyubullah (Allah-Eyüb-yan-form). Aynı kök-ailesinden al-Fattāḥ ("Fettâh; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından — bk. Fettah maddesi yan-form söz-örgüsü; Sebe' 34:26 Wa-huwa al-Fattāḥ al-'Alīm yan-bağlamı söz-merkezi"), al-Fātiḥ ("fâtih; klasik Osmanlı söz-örgüsünde Sultan II. Mehmed Fâtih Sultan Mehmed — 29 Mayıs 1453 İstanbul'un Fâtihi yan-bağlamı; klasik Osmanlı tarih-cengî söz-örgüsünün söz-merkezindeki figürün onursal-lakabı; bk. Fettah maddesi söz-örgüsü"), al-Fātiḥa ("Fâtiha Sûresi 1; Kur'an'ın açılış-Sûresi 7-âyet, klasik İslamî namaz-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; Umm al-Kitāb — Kitabın-anası onursal-yan-form söz-yapısı yan-bağlanır"), al-mafātīḥ ("anahtarlar; En'âm 6:59 Wa-'indahu mafātiḥu al-ghaybi — "O'nun katında gaybın anahtarları vardır" yan-bağlamı; bk. Fettah maddesi söz-örgüsü"), al-Fawātiḥ ("açanlar — fawātiḥ al-suwar — klasik İslamî söz-örgüsünde Sûrelerin başında bulunan harfler — Alif Lām Mīm, Yā Sīn, Ṭā Hā yan-form söz-yapısı yan-bağlanır"), al-istiftāḥ ("açış-isteği; klasik İslamî namaz-jargonunda du'ā al-istiftāḥ — Subḥānaka Allāhumma wa-bi-ḥamdik açılış-duâsının söz-merkezi") yan-örgüsü oluşur. Fetih Suresi 48:1'in Innā fataḥnā laka fatḥan mubīnā li-yaghfira laka'llāhu mā taqaddama min dhanbika wa-mā ta'akhkhara wa-yutimma ni'matahu 'alayka wa-yahdiyaka ṣirāṭan mustaqīmā — "Şüphesiz biz sana apaçık bir-fetih verdik; ki Allah, geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın, sana olan nimetini tamamlasın ve seni doğru-yola hidâyet-etsin" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî sîret-fetih-jargonunun söz-merkezi söz-yapısı; Hudeybiye-Sulh (Mart 628) yan-bağlamı söz-imgesi; klasik İslamî kelâm-tefsîr-doktrininde Hudeybiye-Sulh'unun fatḥan mubīnā (apaçık-fetih) yan-bağlamı yan-yorumlu söz-yapısının söz-merkezi söz-imgesi. Tarihsel-referansı modern Türk-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür Fethullah Gülen (1941-2024 — modern Türk dînî-lider, Hizmet-hareketinin söz-merkezindeki figür; klasik halk-tasavvuf-modern söz-örgüsünün yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi; klasik 21. yüzyıl Türkiye söz-örgüsünün siyâsî-tartışmalı figürü) yan-bağlamla yan-bağlanır (klasik söz-örgüsünün siyâsî-yan-bağlamı). Fethullah özellikle dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu Türk-İslam ailelerin sevdiği zarif erkek-adlandırma kategorisinde 14-20. yüzyıllar boyunca yer aldı. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Fethullâh / Fethullah / Fatḥ Allāh yan-formlarında yerleşmiştir.