Hayrullah

Hayrullah, Arapça compound: Khayr (خير — hayır, iyilik, hayırlı-amel) ve Allāh (الله — el-İlâh) sözcüklerinin terkibinden Allah'ın hayrı, Allah-tarafından-bahşedilen-iyilik anlamlarına gelir. Khayr sözcüğü klasik İslamî teoloji-ahlâk söz-dağarcığının merkez kavramlarındandır; al-khayr al-muṭlaq (mutlak-iyilik; Allah'ın zâtî-vasfı) ve khayr al-bariyya (yaratıkların-en-hayırlısı; Hz. Peygamber için kullanılan onursal-sıfat — Beyyine 7) terkipleri klasik İslamî söz-örgüsünün parçalarıdır. Compound theofor karakterli klasik dindar erkek-adıdır; -ullah sonlu compound ad-ailesinin (Abdullah, Emrullah, Nurullah, Feyzullah, Beytullah, Mubeenullah) saygın bir üyesidir. Anadolu Türk-İslam dindar ailelerinin sevdiği klasik bir addır; 175 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #431 sıradadır.

Arapça Khayr Allāh (خير الله) compound terkibi iki Arapça söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: khayr ("hayır, iyilik, hayırlı-amel; iyiliğin-zatı; üstünlük"; aynı kök-ailesinden al-Khayyir — çok-hayır-eden, al-akhyar — en-hayırlılar, takhyīr — seçim-hakkı verme — al-takhyīr fī al-shar' fıkıh-jargonu) ve Allāh ("el-İlâh, Yüce-Yaratıcı"). Birleşim Khayr Allāh / Hayrullah = "Allah'ın hayrı, Allah-tarafından-bahşedilen-iyilik". al-khayr sözcüğü Kur'an'da pek çok yerde geçer: fa-stabiqu al-khayrāt ("hayırlarda-yarışın" — Bakara 148, Mâide 48), Innahu li-ḥubbi al-khayr la-shadīd (Âdiyât 100:8 — "şüphesiz mal-sevgisi-için çok-şiddetli"; menfî-bağlamda al-khayr mal-anlamında), fa-laqad ḥubbisat 'an dhikri rabbiya (Sad 38:32; al-khayr iyi-mal anlamında), Wa-ja'alnāhum a'imma yahdūna bi-amrinā wa-awḥaynā ilayhim fi'la al-khayrāt (Enbiyâ 21:73 — peygamberlere hayırlar yapma vahyi). Klasik İslamî teoloji-ahlâk geleneği al-khayr kavramını üç-katmanlı söz-örgüsünde işler: (1) al-khayr al-muṭlaq — mutlak-iyilik, Allah'ın zâtî-vasfı; (2) khayr al-bariyya — yaratıkların-en-hayırlısı (Beyyine 98:7 innallāhalladhīna āmanū wa-'amilū al-ṣāliḥāt ulā'ika hum khayru al-bariyya — Hz. Peygamber ve mü'minler için onursal-nitelendirme); (3) al-khayrāt — hayır-amelleri-çoğul (Hz. Peygamber'in al-aḥyār sahabileri). -ullah sonlu compound ad-ailesinin (Abdullah, Emrullah, Nurullah, Feyzullah, Beytullah, Hayrullah, Şükrullah, Hibetullah, Lutfullah, Atîullah) klasik İslamî adlandırma kategorisindeki saygın bir üyesidir; Hayrullah özellikle 14-19. yüzyıllar boyunca Osmanlı saray-bürokrasi-ulema kadrolarının dindar erkek adlandırma kategorisinde sıkça yer aldı. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Hayrullah formunda yerleşmiştir.