Necmeddin

Necmeddin, Arapça Najm al-Dīn (نجم الدين) — najm ("yıldız") ve al-dīn ("din") söz-unsurlarının terkibinden — dinin yıldızı, dinin parlak-yan-yansıyanı, ulemâ-tasavvuf-onursal söz-yapısının söz-merkezi söz-imgesi anlamlarına gelir; Necmettin adının yan-form/contraction yan-yumuşak-söyleyiş yan-formudur (bk. Necmettin maddesi yan-form söz-örgüsü). -eddin sonekli compound erkek adlarının (Bahattin, Bahaddin, Hayrettin, Fahrettin, Sebahattin, Şemsettin, Cemalettin, Şerafettin, Hüsamettin, Sadettin, Nizamettin, Alaeddin — bk. ilgili maddeler) ailesinden bir üyedir; klasik Sünni-İslam ulemâ-saray-tasavvuf geleneğinin onursal lakaplarındandır. En bilinen taşıyıcılarından Najm al-Dīn al-Kubrā (Aḥmad ibn 'Umar Abū al-Jannāb, 1145-1221) — klasik Orta-Asya tasavvuf-pîri, al-Kubrawiyya tarîkatının kurucusu, klasik İslamî tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge; Hârizm'de Cengiz Han'ın 1221 işgalinde şehit-edildi (bk. Cengizhan, Alaeddin maddeleri yan-form söz-örgüsü). Klasik Pers divan-şiir geleneğinde najm-i sa'd (saadetli-yıldız), najm-i Sühâ (klasik Pers astronomi-yıldızı), najm-i Süreyyâ (Süreyyâ-yıldız-kümesi) yan-form söz-yapıları klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. Kur'an-ı Kerîm'de al-najm söz-yapısı söz-merkezi söz-imgesi: Necm 53:1 Wa al-najmi idhā hawā — "Battığı zaman yıldıza and-olsun" (sûre-açılış-âyeti; bk. Necmi, Necmiye maddeleri yan-form söz-örgüsü); Tarık 86:3 al-najmu al-thāqib — "delip-geçen yıldız". 135 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #435 sıradadır.

Arapça Najm al-Dīn (نجم الدين), iki Arapça söz-unsurunun terkibinden yapılmıştır: najm ("yıldız; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde n-j-m kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-nujūm — yıldızlar-çoğul, najmiyya — yıldızcılık, al-istinjām — yıldızlardan-fal-yan-yapı, al-Najm — Sûre adı 53, Necmi, Necmiye, Necmettin — yan-form söz-yapıları; bk. Necmi, Necmiye, Necmettin maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada yan-örgüsü") ve al-dīn ("din; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde d-y-n kök-ailesinden 'borç-yükümlülük-itaat-din' yan-yorumlu söz-yapısı; bk. Alaeddin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada"). Birleşim Najm al-Dīn = "dinin yıldızı, dinin parlak-yan-yansıyanı, dinin yan-onursal-yan-yapısı". Necmettin adının yan-form/contraction yan-yumuşak-söyleyiş yan-formudur (bk. Necmettin maddesi yan-form söz-örgüsü); klasik halk-Anadolu söz-örgüsünde -ttin/-ddin yan-yumuşak-söyleyişin söz-yapısının söz-yansıması yan-bağlanır. -eddin sonekli compound erkek adları klasik Sünni-İslam ulemâ-saray-tasavvuf geleneğinin onursal lakap-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı (bk. Alaeddin maddesi yan-form söz-örgüsü detayı orada). En bilinen taşıyıcıları: (1) Najm al-Dīn al-Kubrā (Aḥmad ibn 'Umar Abū al-Jannāb, 1145-1221) — klasik Orta-Asya tasavvuf-pîri, al-Kubrawiyya tarîkatının kurucusu; Fawā'iḥ al-Jamāl wa Fawātiḥ al-Jalāl yan-form eserinin söz-imgesi yan-bağlanır; klasik Sünni-tasavvuf-jargonunda Walī Tarāsh (velîler-yontucusu) onursal-lakabıyla anılır; klasik İslamî tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge; Hârizm-Gürgenç'de Cengiz Han'ın 1221 Hârizm-işgalinde şehit-edildi (bk. Cengizhan, Alaeddin maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada — Alâ' al-Dīn Muhammed II Hârizmşâh dönemi yan-bağlamı); (2) Najm al-Dīn al-Ṭūfī (1259-1316) — klasik Hanbelî hukukçu-yan-yapı söz-yapısının söz-imgesi; al-maṣlaḥa (kamu-yararı) doktrininin söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır; (3) Najm al-Dīn 'Umar al-Nasafī (1067-1142) — klasik Mâturidî kelâm-âliminin söz-merkezi söz-yapısı; 'Aqā'id al-Nasafiyya yan-form eserinin söz-imgesi yan-bağlanır; (4) Sultan Najm al-Dīn al-Ṣāliḥ Ayyūb (1240-1249) — Eyyûbî hânedânının son-onursal pâdişâhı, klasik Mısır-Şâm söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı; al-Manṣūra zaferi söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (klasik VII. Haçlı-Seferi'ne karşı söz-merkezi söz-yapısı). Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız Şîrâzî (1315-1390), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273) gibi büyük şâirler-pîrler najm-i sa'd (saadetli-yıldız), najm-i Sühâ (klasik Pers astronomi-yıldızı), najm-i Süreyyâ (Süreyyâ-yıldız-kümesi), najm-i seyyâr (gezegen-yıldız), najm-i sâbit (sabit-yıldız), najm-i nâzlık (nâzlı-yıldız) yan-form söz-yapılarını klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi şeklinde işler. Kur'an-ı Kerîm'de al-najm söz-yapısı söz-merkezi söz-imgesi: Necm 53:1 Wa al-najmi idhā hawā — "Battığı zaman yıldıza and-olsun" (Necm-Sûresi'nin tek-sözlü açılış-âyeti; bk. Necmi, Necmiye maddeleri yan-form söz-örgüsü); Tarık 86:3 al-najmu al-thāqib — "delip-geçen yıldız"; Hicr 15:16 Wa-laqad ja'alnā fī al-samā'i burūjan wa-zayyannāhā li-l-nāẓirīn yan-bağlamlı söz-yapısı yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Necmeddîn / Necmeddin / Necmettin yan-formlarında yerleşmiştir.