Celalettin

Celalettin, Arapça Jalāl al-Dīn (جلال الدين) — jalāl (celâl, ululuk, ihtişam, azamet) ve al-dīn (din) — dinin ululuğu, dinin yüceliği anlamına gelir. -eddin sonekli compound erkek adlarının (Hayrettin, Fahrettin, Necmettin, Bahattin, Şerafettin, Muhittin, Sadettin, Nizamettin, Hüsamettin, Cemalettin, Şemsettin) ailesinden bir üyedir. al-Jalāl klasik İslamî kelâm-tasavvufunda Allah'ın al-Jamāl (cemâl, güzellik) sıfat-çiftiyle birlikte temel-niteliklerinden biridir; al-Jamāl yumuşaklık-rahmetlilik nitelikleri (al-Raḥmān, al-Wadūd, al-Laṭīf), al-Jalāl ise azamet-kahhârlık nitelikleri (al-Jabbār, al-Qahhār, al-Muntaqim, al-'Aẓīm) kategorisindeki Allah-sıfatlarıdır. En bilinen taşıyıcısı Mevlana Celâleddin Rûmî (1207-1273), klasik Pers-İslam tasavvuf-felsefesinin başyapıtı Mesnevi-i Ma'nevî ve Dîvân-ı Şems-i Tebrîzî eserlerinin yazarı. 166 yıllık TÜİK derinliğiyle 2024'te #445 sıradadır.

Celalettin, Arapça Jalāl al-Dīn (جلال الدين) compound'undan: jalāl ("celâl, ululuk, ihtişam, azamet"; j-l-l kökünden — aynı kökten al-Jalāl (Allah'ın temel-sıfat ailelerinden biri), al-Jalīl (Celîl, ulu — Allah'ın esma'sından), Jalla jalāluhu (Allah'ın celâli ulu-olsun — onursal-ekleme), Dhū al-Jalāl wa al-Ikrām (Celâl ve İkrâm Sahibi — Allah'ın esma'sından, Rahmân 78), al-Tajalli (tecellî, manevî-açılma)) ve al-dīn ("din"). Birlikte Jalāl al-Dīn = dinin ululuğu, dinin yüceliği. -eddin sonekli compound erkek adlarının yapısı, Türk-Osmanlı ulemâ-tasavvuf geleneğinde 12-15. yüzyıllar arası büyük âlim, gazi-emir ve tasavvuf üstadlarına verilen onursal-lakaplardı. al-Jalāl sıfatı klasik İslamî kelâm-tasavvuf geleneğinin merkez kavramlarındandır; al-Jamāl (cemâl) ile birlikte Allah'ın temel sıfat-çift-aileleri olarak işlenir: al-Jamāl yumuşaklık-rahmetlilik niteliklerini (al-Raḥmān, al-Wadūd, al-Laṭīf), al-Jalāl azamet-kahhârlık niteliklerini (al-Jabbār, al-Qahhār, al-Muntaqim, al-'Aẓīm) ifade eder. Jalāl al-Dīn lakabı 12-15. yüzyıllar arası Selçuklu-Hârizmşah-İlhanlı dönemi büyük âlim, hükümdar ve tasavvuf üstadları için yaygın kullanıldı: en bilineni Mevlana Celâleddin Rûmî (1207-1273) — klasik Pers-İslam tasavvuf-felsefesinin başyapıtı Mesnevi-i Ma'nevî ve Dîvân-ı Şems-i Tebrîzî eserlerinin yazarı; Celâleddin Hârizmşah (1199-1231, son Hârizmşah hükümdarı, Moğol-direnişinin sembol-figürü); Celâleddin Akbar (1542-1605, Babür İmparatoru). Türkçeye Osmanlı medrese-tasavvuf yoluyla Celâleddin (klasik) ve Celalettin (yumuşak söyleyiş) yerleşmiştir.