Nigar

Nigar, Farsça nigār (نگار) — nigāshtan (yazmak, çizmek, resim yapmak) fiilinden — resim, çizilmiş-figür; resim gibi güzel kadın, sevgili anlamına gelir. Klasik Pers-Osmanlı divan şiir geleneğinde nigār sevgilinin standart benzetmelerinden biridir; sevgilinin yüzü, gözü, ya da bütün varlığı nigâr-ı bahâr (bahar resmi), nigâr-i çihre (yüzün resmi), nigâr-ı 'ışk (aşk resmi) gibi terkiplerde estetize edilir. Türkçeye Osmanlı klasik divan-edebiyatı yoluyla mecazi-pozitif anlamla girmiş, 19. yüzyıl Tanzimat sonrası ilk Osmanlı kadın şairlerinden Nigâr Hanım'ın (1856-1918) varlığıyla modern Türk edebiyat hatırasında yerleşmiştir. 172 yıllık TÜİK derinliğiyle 2025'te #403 sıradadır.

Farsça nigār (نگار), nigāshtan (نگاشتن — "yazmak, çizmek, resmetmek; nakış-işlemek") fiilinden türetilmiş bir isimdir — çizilmiş-figür, resim, nakış; resim gibi güzel-yüzlü kadın. Aynı kökten naqsh (Arapça'ya da geçen ortak Hint-Avrupa kökeni — nakış, desen), nigārestān (resim-galerisi, müze), nigārinā (resim gibi güzel olan), nigāhdar (göz-bekleyen, koruyucu — gözleyen, koruyan) türetilmiştir. Klasik Pers-Osmanlı divan şiir geleneğinde nigār sözcüğü but (put — sevgili-figür benzetmesi) ile birlikte sevgilinin estetik-güzelliğinin standart benzetmelerindendir: nigâr-ı bahâr (bahar-resmi, sevgilinin baharın bir tasviri olduğu metafor), nigâr-ı çihre (yüzün-resmi), but-ı nigâr (resim-gibi-put-güzel sevgili). Hâfız (1325-1390), Sa'dî (1210-1291), Nizâmî (1141-1209) gibi klasik Pers şairlerinin gazellerinde nigâr terkibi standart söz-dağarcığının parçasıdır. Hüsrev ü Şîrîn (Nizâmî, 1180), Yusuf ü Züleyha (Câmî, 1483) gibi mesnevi-aşk-romanlarının da merkez söz-imgesidir.