Şamil

Şamil, Arapça Shāmil (شامل) — sh-m-l (kapsamak; içine-almak; kuşatmak) kökünden ism-i fâ'il — kapsayan, içine-alan, geniş-kapsamlı, ihâta-eden anlamlarına gelir. Aynı kök-ailesinden al-shumūl ("kapsam, içerme; klasik halk-Arapça söz-yapısı; modern Arapçada al-shumūliyya — kapsamlılık yan-form söz-yapısı"), shamila / yashmulu ("kapsadı / kapsar"; Mâide 5:6 Wa-mā ja'ala 'alaykum fī al-dīn min ḥaraj yan-bağlamlı söz-yapısının söz-yan-bağlamı), al-Shamāl ("kuzey-yan-form söz-yapısı; klasik halk-Arapça yan-form söz-yapısı"), al-Mashmūl (kapsanan — yan-form), al-shimāl ("sol-taraf, kuzey; klasik halk-türkçesinde yan-form söz-yapısı"; Vâkı'a 56:9 Wa-aṣḥābu al-shimāli mā aṣḥābu al-shimāl yan-bağlamlı söz-yapısı) yan-örgüsü oluşur. Tarihsel-referansı klasik Kafkasya-direniş söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür İmam Şâmil (1797-1871 — Imām Shāmil al-Dāghistānī; klasik 19. yüzyıl Kafkasya-Dağıstan İslam-direniş söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür; Çarlık Rusyası'na karşı 25 yıl süren Müslüman-direnişin lideri; klasik halk-Kafkasya-İslam söz-örgüsünün söz-imgesi). 174 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #435 sıradadır.

Arapça Shāmil (شامل), sh-m-l ("kapsamak; içine-almak; kuşatmak; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde kapsam-kuşatma kök-ailesinin merkez söz-yapısı") kökünden ism-i fâ'il — kapsayan, içine-alan, geniş-kapsamlı, ihâta-eden. Aynı kök-ailesinden al-shumūl ("kapsam, içerme; klasik halk-Arapça söz-yapısı; modern Arapçada al-shumūliyya — kapsamlılık yan-form söz-yapısı; al-shumūl al-rabbānī — Rabbânî-kapsam yan-form söz-yapısı"), shamila / yashmulu ("kapsadı / kapsar; klasik halk-Arapça"), al-Shamāl ("kuzey-yan-form söz-yapısı; klasik halk-Arapça yan-form söz-yapısı"), al-Mashmūl ("kapsanan — yan-form"), al-shimāl ("sol-taraf, kuzey; klasik halk-türkçesinde yan-form söz-yapısı; Kur'an'da Vâkı'a 56:9 Wa-aṣḥābu al-shimāli mā aṣḥābu al-shimāl — "Solun-ehli; nedir solun-ehli" yan-bağlamlı söz-yapısı; klasik İslamî kıyâmet-jargonunda solun-ehli yan-yorumlu söz-yapısı yan-bağlanır"), al-Mushtamil (kapsamlı — yan-form söz-yapısı), al-Ishtimāl (kapsam-yan-form), al-Shumūliyya (yan-form söz-yapısı; modern Arapçada) yan-örgüsü oluşur. Tarihsel-referansı klasik Kafkasya-direniş söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür İmam Şâmil (1797-1871 — Imām Shāmil al-Dāghistānī al-Ḥusaynī; klasik 19. yüzyıl Kafkasya-Dağıstan İslam-direniş söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür; Avar-asıllı Dağıstan-doğumlu — Gimrî köyünde 1797'de doğdu; klasik İslamî kelâm-âlimi, askerî-direniş lideri yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi). İmam Şâmil Çarlık Rusyası'na karşı 25 yıl süren (1834-1859) Müslüman-direnişin lideri yan-bağlamlı söz-yapısının söz-merkezindeki figür; klasik Imāmate al-Qafqāz (Kafkasya-İmâmeti) söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür; Nakşibendî-Hâlidî tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki söz-imgesi (Hz. Şeyh Muhammed el-Yarâgî yan-bağlamı). Klasik halk-Kafkasya-İslam söz-örgüsünün söz-imgesi: 1859'da Gunib-Dağı kuşatması sonrası teslim oldu, klasik söz-örgüsünün söz-merkezindeki onursal-yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır; Çarlık-Rusya'sı tarafından Kaluga ve Kiev'e sürgün-edildi yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi; 1869'da hac-iznini aldı, 1871'de Medine'de vefât-etti, mezarı Medine'deki al-Baqī' mezarlığındadır yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi. Klasik halk-edebî söyleminde İmam Şâmil-onursal, İmam Şâmil-Kafkasya-direnişi, İmam Şâmil-Hz. İmâm yan-bağlamı yan-form söz-yapıları klasik halk-İslamî tarih söz-örgüsünün söz-imgesi. Modern Türk-İslam söz-örgüsünde Necip Fâzıl Kısakürek'in (bk. Abdulhakim maddesi söz-örgüsü) söz-merkezindeki figürlerden olarak yan-bağlanır; Bir Cinayetin Hikâyesi (1953) ve diğer eserlerinde İmam Şâmil-yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi. Şamil özellikle dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu Türk-İslam-Kafkasya-asıllı ailelerin sevdiği zarif erkek-adlandırma kategorisinde 19-20. yüzyıllar boyunca yer aldı; Kafkasya-Dağıstan-Çerkez-asıllı Türk-İslam ailelerinin sevdiği onursal-mirasının söz-imgesi. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Şâmil / Şamil / Shāmil yan-formlarında yerleşmiştir.