Sezayi

Sezayi, Pers Sezāyī (سزائي) — sezā ("lâyık, hak-edilen, münâsip; klasik Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı") söz-yapısından -yī nispet-formuyla türetilmiş — lâyık-olmaya-mensup, hak-eden, münâsip-davranan anlamlarına gelir. Aynı kök-ailesinden sezā ("lâyık, hak-edilen; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; sezā-ı taḥsīn — takdire-lâyık, sezā-ı medḥ — övgüye-lâyık yan-form söz-örgüsü"), sezāvār (lâyık-olan), sezīden (lâyık-olmak — fiil-formu), nāsezā (lâyık-olmayan, münâsip-olmayan; klasik halk-türkçesinde nâsezâ — lâyık-olmayan-söz, küfür yan-form söz-yapısı), sezā-ı pādişâhî (pâdişâha-lâyık) yan-örgüsü oluşur. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız (1315-1390), Sa'dī (1210-1291), Câmî (1414-1492), Yûnus Emre (1238-1320) gibi büyük şâirler sezā / sezāvār sözcüklerini onursal-yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi şeklinde işler. -(y)ī nispet-formu klasik Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki yan-form söz-yapısıdır; modern Türkçedeki -î nispet-formu yan-yorumla yan-bağlanır (klasik Türk-İslam-Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı). Tarihsel-referansı klasik Türk-İslam edebiyatının söz-merkezindeki figür Sezâyî Karakoç (1933-2021 — Türk şâir-yazar-düşünür, Diriliş hareketinin söz-merkezindeki figür) yan-bağlanır. 109 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #439 sıradadır.

Pers Sezāyī (سزائي), sezā ("lâyık, hak-edilen, münâsip; klasik Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki onursal-yan-yorumlu söz-yapısı; aynı kök-ailesinden sezāvār — lâyık-olan, sezīden — lâyık-olmak fiil-formu, nāsezā — lâyık-olmayan, münâsip-olmayan yan-form söz-örgüsü") söz-yapısından -yī nispet-formuyla türetilmiş — lâyık-olmaya-mensup, hak-eden, münâsip-davranan. Aynı kök-ailesinden sezā ("lâyık, hak-edilen; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; sezā-ı taḥsīn — takdire-lâyık, sezā-ı medḥ — övgüye-lâyık, sezā-ı pādişâhî — pâdişâha-lâyık, sezā-ı 'ahd — ahde-lâyık yan-form söz-örgüsü"), sezāvār ("lâyık-olan; klasik Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı"), sezīden ("lâyık-olmak — fiil-formu; klasik Pers söz-örgüsünün söz-yapısı"), nāsezā ("lâyık-olmayan, münâsip-olmayan; klasik halk-türkçesinde nâsezâ — lâyık-olmayan-söz, küfür yan-form söz-yapısı; nâsezâ-söz-söylememek yan-bağlamlı söz-yapısı"), sezā-yı 'aṭā (lütfa-lâyık), sezāvar-i taḥsīn (takdire-lâyık-olmaya yan-form söz-yapısı), sezāvar-i 'inâyet (inâyete-lâyık) yan-örgüsü oluşur. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız Şîrâzî (1315-1390), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291), Câmî (1414-1492), Yûnus Emre (1238-1320), Mevlânâ Celaleddin-i Rumî (1207-1273) gibi büyük şâirler-pîrler sezā / sezāvār sözcüklerini onursal-yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi şeklinde işler; klasik Anadolu Mevlevî-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imgesi. -(y)ī nispet-formu klasik Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki yan-form söz-yapısıdır; modern Türkçedeki -î nispet-formu yan-yorumla yan-bağlanır (klasik Türk-İslam-Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; İslâmî, edebî, ilmî, ahlâkî yan-örgülü söz-yapıları klasik Türk-İslam söz-merkezinin söz-yapılarıdır). Tarihsel-referansı klasik Türk-İslam edebiyatının söz-merkezindeki figür Sezâyî Karakoç (1933-2021 — Türk şâir-yazar-düşünür; Diriliş dergisinin (1960-1992) söz-merkezindeki figür, klasik Türk-İslam edebî söz-örgüsünün modern söz-imgesi; Hızırla Kırk Saat (1967), Taha'nın Kitabı (1968), Sürgün Ülkeden Başkentler Başkentine (1973) gibi şiir-eserleri klasik Türk-İslam edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imgeleri; klasik Türk-İslam düşünce-tarih söz-örgüsünün söz-merkezindeki düşünür figürü) yan-bağlanır. Sezayi özellikle 1916'dan itibaren dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu Türk-İslam ailelerinin sevdiği zarif erkek-adı oldu; klasik Pers-Türk-İslam divan-zarafet söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Sezâyî / Sezayi / Sezāyī yan-formlarında yerleşmiştir.