Şüheda

Şüheda, Arapça al-shuhadā' (الشهداء) — sh-h-d (şâhitlik-etmek, şehit-olmak) kökünün çoğul-formu — şehîdler, şâhitlik-edenler, klasik İslamî onursal-yan-grubu, Allah-yolunda-canını-veren-onursal-mü'minler-grubu anlamlarına gelir. Aynı kök-ailesinden al-shahīd (şehit; klasik halk-tasavvuf söz-yapısı), al-shāhid (şâhid; bk. Şahide, Şahit maddeleri yan-form söz-örgüsü), al-shahāda (şehâdet, klasik İslamî kelime-i şehâdet söz-yapısı), al-mashhad (şehid-yeri, anıt-yan-yapı), al-mushāhada (müşâhede), al-istishhād (şehit-olma) yan-örgüsü oluşur. Kur'an-ı Kerîm'de al-shuhadā'/al-shahīd söz-yapısı söz-merkezi söz-imgesi: Âl-i 'Imrân 3:140 In yamsaskum qarḥun fa-qad massa al-qawma qarḥun mithluhu wa-tilka al-ayyāmu nudāwiluhā bayna al-nāsi wa-li-ya'lama'llāhu lladhīna āmanū wa-yattakhidha minkum shuhadā'a wa'llāhu lā yuḥibbu al-ẓālimīn — "Eğer size bir-yara dokunduysa, o-topluluğa da benzer-bir-yara dokunmuştur; bu-günleri Biz insanlar arasında dolaştırırız; Allah, iman-edenleri belirsin ve sizden şehîdler-edinsin diye-böyle-yapar; Allah, zâlimleri sevmez" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî Uhud-Savaşı (625) sonrası söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır; Bakara 2:154 Wa-lā taqūlū li-man yuqtalu fī sabīli'llāhi amwātun bal aḥyā'un wa-lākin lā tash'urūn — "Allah-yolunda öldürülenlere ölüler-demeyin; bilakis [onlar] dirilerdir; ama siz farkında değilsiniz". 106 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #370 sıradadır.

Arapça al-shuhadā' (الشهداء), sh-h-d ("şâhitlik-etmek, şehit-olmak; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde sh-h-d kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-shahīd — şehit; klasik halk-tasavvuf söz-yapısı, al-shāhid — şâhid; bk. Şahide maddesi yan-form söz-örgüsü Ahzâb 33:45 shāhidan wa-mubashshiran yan-bağlamı, al-shahāda — şehâdet; klasik İslamî kelime-i şehâdet söz-yapısı, al-mashhad — şehid-yeri, al-mushāhada — müşâhede, al-istishhād — şehit-olma, al-Sharḥ-mashhūd — yan-form söz-yapısı, al-Sayyid al-Shuhadā' — Şehîdler-Sultânı; Hz. Hamza yan-bağlamı; bk. Abdulmuttalip maddesi yan-form söz-örgüsü, al-Shahīda al-Ūlā — ilk-kadın-şehit Hz. Sümeyye; bk. Sümeyya maddesi yan-form söz-örgüsü yan-örgüsü") kökünün çoğul-formu (fu'alā' vezni) — şehîdler, şâhitlik-edenler, klasik İslamî onursal-yan-grubu, Allah-yolunda-canını-veren-onursal-mü'minler-grubu. Klasik İslamî tasavvuf-edebî söyleminde al-shuhadā' — Allah-yolunda-canını-veren-mü'minler-grubunun söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır. Kur'an-ı Kerîm'de al-shuhadā'/al-shahīd söz-yapısı söz-merkezi söz-imgesi: (1) Âl-i 'Imrân 3:140 In yamsaskum qarḥun fa-qad massa al-qawma qarḥun mithluhu wa-tilka al-ayyāmu nudāwiluhā bayna al-nāsi wa-li-ya'lama'llāhu lladhīna āmanū wa-yattakhidha minkum shuhadā'a wa'llāhu lā yuḥibbu al-ẓālimīn yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî Uhud-Savaşı (625) sonrası söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi (klasik halk-Sünni söz-örgüsünde Hz. Hamza ibn 'Abd al-Muṭṭalib'in (öl. 625, Uhud-Şehîdi; bk. Abdulmuttalip maddesi yan-form söz-örgüsü) onursal-yan-yapı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır); (2) Bakara 2:154 Wa-lā taqūlū li-man yuqtalu fī sabīli'llāhi amwātun bal aḥyā'un wa-lākin lā tash'urūn — "Allah-yolunda öldürülenlere ölüler-demeyin; bilakis [onlar] dirilerdir; ama siz farkında değilsiniz" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî şehîd-doktrininin söz-merkezi söz-imgesi; (3) Âl-i 'Imrân 3:169 Wa-lā taḥsabanna lladhīna qutilū fī sabīli'llāhi amwātan bal aḥyā'un 'inda rabbihim yurzaqūn — "Allah-yolunda öldürülenleri ölüler-sanmayın; bilakis [onlar] Rableri katında diridirler, rızıklandırılırlar" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî şehîd-onursal söz-merkezi söz-imgesi; (4) Tevbe 9:111 Inna'llāha-shtarā mina al-mu'minīna anfusahum wa-amwālahum bi-anna lahumu al-jannah — "Allah, mü'minlerden canlarını ve mallarını cennet karşılığında satın-aldı". Klasik halk-İslamî sîret-tarihinde al-Sayyid al-Shuhadā' (Şehîdler-Sultânı) onursal-yan-form söz-yapısı Hz. Hamza ibn 'Abd al-Muṭṭalib'e (öl. 625, Uhud-Şehîdi; bk. Abdulmuttalip maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada) ve klasik halk-Şîî söz-örgüsünde Hz. Ḥusayn ibn 'Alī'ye (öl. 680 Kerbelâ; bk. Sacit maddesi yan-form söz-örgüsü Imam Zayn al-'Ābidīn yan-bağlamı) yan-bağlanır. al-Shahīda al-Ūlā (ilk-kadın-şehit) — Hz. Sümeyye bint Khayyāṭ (öl. 615; bk. Sümeyya maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada) onursal-yan-form söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-Türk-İslam söz-örgüsünde Şüheda — şehîdler-onursal-grubunun söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imge; klasik halk-Sünni söz-örgüsünde Çanakkale-Şehîdleri, İstiklâl-Harbi-Şehîdleri (klasik halk-Türk-Cumhuriyet söz-yapısı) yan-bağlamlı söz-yapıları yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Şühedâ / Şüheda yan-formunda yerleşmiştir. Şüheda özellikle 1919'dan itibaren dindar-eğitimli Anadolu Türk-İslam ailelerinin sevdiği klasik onursal-yan-yapı kız adı oldu (Çanakkale-İstiklâl-Harbi-Şehîdleri yan-bağlamı yan-bağlanır).