Zahit

Zahit, Arapça zāhid (زاهد) — z-h-d (dünyadan-yüz-çevirmek, asketik-olmak, dünyaya-değer-vermemek) kökünün etken-sıfat-fiil formu — dünyaya-değer-vermeyen, takvâ-sahibi, asketik-yaşayan-mü'min, sofu anlamlarına gelir; Zahide adının erkek yan-formudur (bk. Zahide maddesi yan-form söz-örgüsü). Kur'an-ı Kerîm'de Yûsuf 12:20'de Hz. Yusuf'u Mısırlı tüccarlardan satın-alanların söz-merkezi sıfatı: Wa-sharawhu bi-thamanin bakhsin darāhima ma'dūdatin wa-kānū fīhi mina al-zāhidīn — "Onu önemsiz bir bedelle, sayılı birkaç dirheme sattılar; ona değer vermeyenlerden idiler"; klasik Sünni-mufessirler söz-örgüsünde zāhid/zühd yan-yorumlu söz-yapısı klasik İslamî tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik İslamî tasavvuf-edebî söyleminde zühd (dünyadan-yüz-çevirme, asketik-dindarlık) bu kökten gelir; klasik söz-örgüsünde zühd-pîri onursal-söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik tasavvuf geleneğinde Hasan al-Baṣrī (642-728), İbrahim ibn Adham (öl. 779), Bayezid-i Bistâmî (öl. 874 — bk. Tayfur maddesi yan-form söz-örgüsü), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273), Hacı Bektaş Velî (1209-1271) gibi büyük tasavvuf-pîrleri zühd mertebesinin söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır. 156 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #429 sıradadır.

Arapça zāhid (زاهد), z-h-d ("dünyadan-yüz-çevirmek, asketik-olmak, dünyaya-değer-vermemek; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde z-h-d kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-zuhd — dünyadan-yüz-çevirme, al-tazahhud — asketizm-talebi, al-zāhidūn — asketik-mü'minler, al-zāhidīn — yan-form, zāhida — dişil-yan-form söz-yapısı; bk. Zahide maddesi yan-form söz-örgüsü") kökünün etken-sıfat-fiil formu — dünyaya-değer-vermeyen, takvâ-sahibi, asketik-yaşayan-mü'min, sofu, dünya-süsünden-yüz-çeviren. Zahide adının erkek yan-formudur (bk. Zahide maddesi yan-form söz-örgüsü). Kur'an-ı Kerîm'de doğrudan al-zāhidīn söz-yapısı Yûsuf 12:20'de Hz. Yusuf'u Mısırlı tüccarlardan satın-alanların söz-merkezi sıfatı: Wa-sharawhu bi-thamanin bakhsin darāhima ma'dūdatin wa-kānū fīhi mina al-zāhidīn — "Onu önemsiz bir bedelle, sayılı birkaç dirheme sattılar; ona değer vermeyenlerden idiler" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî kıssa-tarihinde Hz. Yusuf'un kuyu-Mısır-yolculuğunun söz-merkezindeki söz-imge. Klasik Sünni-mufessirler söz-örgüsünde zāhid/zühd yan-yorumlu söz-yapısı klasik İslamî tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır; klasik söz-örgüsünde zühd-pîri, zâhid-i ḥakīm (hikmetli-zâhid), zâhid-i 'ârif (irfan-sahibi-zâhid), zâhid-i muḥaqqiq (tahkik-sahibi-zâhid), zâhid-fer (zâhid-yansıması), zâhid-âne (zâhid-tarzında), al-zuhhād al-thamānya (Sekiz-Zâhid yan-form söz-yapısı; klasik Sünni-tasavvuf söz-örgüsünün söz-merkezi figürü) yan-form söz-yapıları klasik halk-tasavvuf-jargonunun söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik İslamî tasavvuf geleneğinin söz-merkezindeki zühd mertebesinin söz-imgeleri: Hasan al-Baṣrī (642-728 — Basrâ-mektebi'nin kurucusu, zühd mertebesinin klasik onursal-temsili), Hz. Üveys el-Karnî (öl. 657 — Sayyid al-Tābi'īn; bk. Veyis maddesi yan-form söz-örgüsü), İbrahim ibn Adham (öl. 779 — Belh-pâdişâhlığını terk-edip-tasavvuf-yoluna-girdiği klasik halk-tasavvuf-rivayetinin söz-merkezi figürü), Bayezid-i Bistâmî (öl. 874 — Bistâmî-yolu söz-merkezi pîr; bk. Tayfur maddesi yan-form söz-örgüsü), Cüneyd-i Bağdâdî (öl. 910 — Sayyid al-Ṭā'ifa), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273 — Mesnevî yan-form söz-örgüsü), Hacı Bektaş Velî (1209-1271 — Velâyetnâme yan-form söz-örgüsü), Yûnus Emre (1238-1320 — Anadolu Türk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezi pîri) yan-bağlanır. Klasik halk-tasavvuf-edebî söyleminde zâhid u 'ârif (zâhid-ârif çifti), zâhid-fer-vârî (zâhid-yansıması-vârî yan-form), zâhid-meşreb (zâhid-yaratılışlı), zâhid-pesend (zâhid-beğenilen) yan-form söz-yapıları klasik halk-tasavvuf-jargonunun söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik Pers divan-şiirinde zâhid-i ḫüşk (kuru-zâhid; mecâzî-yan-yorumla riyâkâr-sofu söz-yapısı) klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-merkezi söz-imgelerinden; Hâfız Şîrâzî (1315-1390) divanında zâhid-i ḫüşk yan-bağlamlı söz-yapısı sıkça-görülen söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Zâhid / Zahit / Zahid yan-formlarında yerleşmiştir.