Agah

Agah, Pers āgāh (آگاه) — bilen, bilgili, haberli, uyanık, klasik halk-Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Bilen, bilgili, haberli, uyanık manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden āgāhī (bilgililik), āgāh-dil (uyanık-gönüllü), Āgāh-Pîr (klasik halk-tasavvuf-onursal söz-yapısı), Bē-āgāh (yan-form söz-yapısı; klasik halk-Pers söz-yapısı) yan-örgüsü oluşur. Klasik halk-tasavvuf-edebî söyleminde Āgāh — uyanık-mü'min, klasik halk-tasavvuf-pîr-yan-yansıyan söz-yapısı; klasik halk-Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız Şîrâzî (1315-1390), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291), Câmî (1414-1492), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273) gibi büyük şâirler-pîrler āgāh-dil (uyanık-gönüllü), āgāh-pesend (uyanık-beğenen), āgāh-âsâ (uyanık-gibi), Āgāh-i Yâr (sevgili-Âgâh) yan-form söz-yapılarını klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi şeklinde işler. Klasik halk-Türk-Osmanlı divan-edebiyat söz-örgüsünde Âgâh-Hüseyin (Âgâh Çelebi, 18. yüzyıl klasik Osmanlı divan-şâiri) yan-bağlanır. 148 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #365 sıradadır.

Pers āgāh (آگاه), klasik halk-Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı — bilen, bilgili, haberli, uyanık, klasik halk-Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı. Etimoloji-yan-yorumu: Pers ā- (yan-yapı söz-yapısı) + gāh (bakış-noktası, kavrama-yeri; klasik halk-Pers söz-yapısı; aynı kök-ailesinden gāh-i mā — bizim-bakış-noktamız, gāh-bīn — bakış-yan-yapı yan-örgüsü) söz-unsurlarının terkibinden — bakış-noktası-yan-yapı, kavrayan, uyanık. Aynı kök-ailesinden āgāhī (bilgililik), āgāh-dil (uyanık-gönüllü), Āgāh-Pîr (klasik halk-tasavvuf-onursal söz-yapısı), Bē-āgāh (uyanık-olmayan; yan-form söz-yapısı; klasik halk-Pers söz-yapısı), Nā-āgāh (yan-form söz-yapısı), bā-khabar (yan-form söz-yapısı) yan-örgüsü oluşur. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Bilen, bilgili, haberli, uyanık manasında nitelendirir. Klasik halk-tasavvuf-edebî söyleminde Āgāh — uyanık-mü'min, klasik halk-tasavvuf-pîr-yan-yansıyan söz-yapısı; klasik halk-Sünni-tasavvuf söz-örgüsünde al-Yaqẓa (uyanıklık; klasik halk-tasavvuf-jargonu — al-yaqẓa al-rūḥāniyya rûhanî-uyanıklık), al-Mutayaqqiẓ (uyanık-yan-yapı söz-yapısı), Āgāh-pîri yan-form söz-yapıları klasik halk-tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır. Klasik halk-Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız Şîrâzî (1315-1390), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273), Nizâmî Gencevî (1141-1209) gibi büyük şâirler-pîrler āgāh-dil (uyanık-gönüllü), āgāh-pesend (uyanık-beğenen), āgāh-âsâ (uyanık-gibi), Āgāh-i Yâr (sevgili-Âgâh), āgāh-be-rāz (sırra-bilen), āgāh-i 'ārifân (âriflerin-Âgâh'ı) yan-form söz-yapılarını klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi şeklinde işler. Klasik halk-Türk-Osmanlı divan-edebiyat söz-örgüsünde Âgâh-Hüseyin Çelebi (18. yüzyıl klasik Osmanlı divan-şâiri yan-bağlanır), Âgâh Efendi (klasik Osmanlı halk-yan-yapı söz-yapısı) yan-bağlanır; Âgâh Sırrı Levend (1894-1978 — klasik 20. yüzyıl Türk edebiyat-tarihçi söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır), Âgâh Oktay (klasik halk-Cumhuriyet söz-yapısı) yan-bağlanır. Agah özellikle 1877'den itibaren laik-eğitimli orta-tabaka ve klasik halk-tasavvuf-yan-yapı ailelerinin sevdiği klasik onursal-yan-yapı erkek adı oldu.