Akil

Akil, Arapça al-'Āqil (العاقل) — 'a-q-l (akıl-yan-yapı, klasik Arap-Sami söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı) kökünün etken-isim-yapı söz-yapısının söz-imgesi al-'Āqil — akıllı, zeki kimse, klasik halk-Arap-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Akıllı, zeki kimse manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden al-'aql (akıl), al-'uqalā' (akıllılar), al-ma'qūl (mâkul), al-i'tiqāl (yakalama), al-'iqāl (bağ-yan-yapı), al-'Aqīla (yan-form dişil söz-yapısı) yan-örgüsü oluşur. Kur'ânî yan-bağlam Bakara Sûresi 2:73'te söz-merkezindedir — Kadhālika yuḥyī Allāhu al-mawtā wa-yurīkum āyātih la'allakum taʿqilūn ("İşte Allah, ölüleri böyle diriltir ve aklınızı kullanasınız diye size âyetlerini gösterir"). al-'aql / taʿqilūn / yaʿqilūn söz-yapısı klasik halk-Kur'an söz-örgüsünde 49 söz-merkezi yan-bağlam söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (Bakara 2:44, 2:73, 2:75, 2:164, 2:170, 2:171, 2:242; Âl-i 'Imrân 3:65, 3:118; Mâ'ide 5:58, 5:103; En'âm 6:32, 6:151; A'râf 7:169, 7:179; Yûsuf 12:2; Ra'd 13:4; Nahl 16:12, 16:67; Mü'minûn 23:80; Nûr 24:61; 'Ankebût 29:35; Sâffât 37:138; Hadîd 57:17 söz-merkezi yan-bağlamları). 110 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2024'te #448 sıradadır.

Arapça al-'Āqil (العاقل), 'a-q-l ("akıl-yan-yapı; klasik halk-Arap-Sami söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde 'a-q-l kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-'aql — akıl, al-'uqalā' — akıllılar, al-ma'qūl — mâkul, al-i'tiqāl — yakalama, al-'iqāl — bağ-yan-yapı, al-'Aqīla — yan-form dişil söz-yapısı, yaʿqilūn / taʿqilūn — akıl-eden-yan-yapı söz-yapıları yan-örgüsü") kökünün etken-isim-yapı söz-yapısının söz-imgesi al-'Āqil — akıllı, zeki kimse, klasik halk-Arap-İslam söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Akıllı, zeki kimse manasında nitelendirir. Kur'ânî yan-bağlam Bakara Sûresi 2:73'te söz-merkezindedir — Kadhālika yuḥyī Allāhu al-mawtā wa-yurīkum āyātih la'allakum taʿqilūn ("İşte Allah, ölüleri böyle diriltir ve aklınızı kullanasınız diye size âyetlerini gösterir") söz-merkezi söz-imge yan-bağlanır. al-'aql / taʿqilūn / yaʿqilūn söz-yapısı klasik halk-Kur'an söz-örgüsünde 49 söz-merkezi yan-bağlam söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (Bakara 2:44 a-fa-lā taʿqilūn — "Hâlâ akıl etmiyor musunuz?", Bakara 2:164 la-āyātin li-qawmin yaʿqilūn — "akıl eden bir topluluk için âyetler", Bakara 2:170, 2:171 yaʿqilūn, Âl-i 'Imrân 3:118, En'âm 6:32 li-l-dāri al-ākhirah khayrun li-lladhīna yattaqūn afa-lā taʿqilūn, A'râf 7:169 al-dāru al-ākhiratu khayrun li-lladhīna yattaqūn afa-lā taʿqilūn, Yûsuf 12:2 innā anzalnāhu qur'ānan 'arabiyyan la'allakum taʿqilūn, Ra'd 13:4 la-āyātin li-qawmin yaʿqilūn, 'Ankebût 29:35 söz-merkezi yan-bağlamları yan-bağlanır). Klasik halk-Tafsîr söz-örgüsünde al-'aql — Allah'ın insana verdiği en-büyük-emanet söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır (klasik halk-Hadis söz-örgüsünde "İslam dininde akılsız insanın dini yoktur" yan-bağlamı söz-merkezi söz-imge yan-bağlanır). Klasik halk-İslam-felsefe söz-örgüsünde Ḥakīm İbn Sînā (980-1037), İmâm el-Gazzâlî (1058-1111; İḥyā' 'Ulūm al-Dīn eseri), İbn Rüşd (1126-1198; Tahāfut al-Tahāfut) klasik halk-İslam-felsefe söz-örgüsünün söz-merkezi söz-imgeleri al-'aql yan-bağlamı söz-merkezi söz-imge yan-bağlanır (bk. Hekim, Hakim maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada). Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle al-'Āqil / Âkil / Akil yan-formunda yerleşmiştir; özellikle Doğu-Anadolu, Güneydoğu-Anadolu, İç-Anadolu Sünnî-muhafazakâr ailelerinin sevdiği klasik İslami erkek adı oldu.