Gülendam

Gülendam, Pers compound: gül ("gül-çiçeği; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki estetik-merkez söz-yapısı; aşk, güzellik, sevgili-yansıması yan-yorumlu söz-imgesi") ve endām ("vücut, beden, boy; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; aynı kök-ailesinden endām-ı bâlâ — yüksek-boy, endām-ı zarif — zarif-beden yan-form söz-örgüsü") söz-unsurlarının terkibinden gül-boylu, gül-bedenli, ince-zarif-uzun-boylu kız anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Gül boylu, ince uzun, güzel endamlı manasında nitelendirir. Klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-örgüsünün yan-form söz-yapılarındandır; gül-endām, gül-bālā, gül-qadd, gül-kāmet yan-form söz-örgüsü klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapılarındandır. gül- başlangıçlı / -gül sonlu klasik Pers-Türk compound söz-yapıları klasik Anadolu Türk halk-zarafet-söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imgelerindendir (bk. Yazgül, İsmigül, Gülzade, Gülnaz, Gülşen, Gülbahar, Gülnur, Gülizar, Gülüstan, Gülbeyaz, Gülcihan, Gülfer, Gülşah, Gülperi maddeleri yan-form söz-örgüsü). Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız (1315-1390), Sa'dī (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799) gibi büyük şâirler gül-endām sözcüğünü sevgili-tasviri, klasik aşk-jargonunun söz-merkezindeki söz-imgesi şeklinde işler. 163 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #403 sıradadır.

Pers-Türk Gülendam, klasik Pers compound söz-yapısıdır; iki Pers söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: gül ("gül-çiçeği — Rosa-genus; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki estetik-merkez söz-yapısı; aşk, güzellik, sevgili-yansıması yan-yorumlu söz-imgesi; klasik Pers söz-örgüsünde gül-i sad-berg — yüz-yapraklı-gül, gül-i ḥamrā — kırmızı-gül, gül-i sefīd — beyaz-gül yan-formları; aynı kök-ailesinden Sanskritçe gulāb — gül-suyu yan-form söz-yapısı yan-bağlanır") ve endām ("vücut, beden, boy; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; aynı kök-ailesinden endām-ı bâlâ — yüksek-boy, endām-ı zarif — zarif-beden, endām-ı mevzûn — ölçülü-beden, endām-ı serv — selvi-beden yan-form söz-örgüsü"). Birleşim Gül-endām = "gül-boylu, gül-bedenli, ince-zarif-uzun-boylu kız". TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Gül boylu, ince uzun, güzel endamlı manasında nitelendirir. Klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-örgüsünün yan-form söz-yapılarındandır; gül-endām ("gül-boylu — bu yan-form söz-yapısı"), gül-bālā ("yüce-gül; klasik Pers divan-şiir-jargonu"), gül-qadd ("gül-boy; klasik Pers divan-şiir-jargonu"), gül-kāmet ("gül-kâmet; klasik Pers divan-şiir-jargonu"), gül-yüz ("gül-yüz; klasik Pers-Türk divan-şiir-jargonu"), gül-leb (gül-dudak), gül-rûh (gül-yanak — yan-form söz-yapısı; aynı kök-ailesinden Gülrû yan-form), gül-mevc (gül-dalgası), gül-i bahâr (bahâr-gülü), gül-i ahter (yıldız-gülü) yan-form söz-örgüsü klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapılarındandır. gül- başlangıçlı / -gül sonlu klasik Pers-Türk compound söz-yapıları klasik Anadolu Türk halk-zarafet-söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imgelerindendir; Gülnaz, Gülşen, Gülbahar, Gülhanım, Gülfidan, Güldane, Gülnur, Gülizar, Gülüstan, Gülbeyaz, Gülcihan, Gülfer, Gülşah, Gülperi, Gülay, Gülenay, Gülsüm, Gülümser, Gülser, Gülzade, Yazgül, İsmigül, Esengül, Aygül, Bingül, Songül, Yıldızgül (bk. ilgili maddeler — yan-form söz-örgüsü detayı) yan-örgüsü oluşmuştur. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız (1315-1390), Sa'dī (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799), Yûnus Emre (1238-1320), Mevlânâ Celaleddin-i Rumî (1207-1273) gibi büyük şâirler-pîrler gül-endām sözcüğünü sevgili-tasviri, klasik aşk-jargonunun söz-merkezindeki söz-imgesi şeklinde işler; gül-endām-ı zarif, gül-endām-ı sevgili, gül-endām-ı bahâr yan-form söz-yapıları klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgeleridir. Gülendam özellikle dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu Türk-İslam-Pers ailelerin sevdiği zarif kız-adlandırma kategorisinde 14-20. yüzyıllar boyunca yer aldı; klasik halk-türkü-edebî söyleminde gülendam-zarafet, gülendam-bahârı, gülendam-ince-zarif yan-form-yan-örgülü söz-yapıları zarafet söz-örgüsünün söz-imgeleridir; klasik halk-aşıklarının türkülerinde gülendam-sevgili, gülendam-yârın-zarafeti yan-formlarında yer aldı. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Gül-endām / Gülendam yan-formlarında yerleşmiştir.