Nergis

Nergis, Farsça Nergis sözcüğünden gelir ve Yunanca narkissos — antik Yunan mitolojisinde kendi yansımasına aşık olup ölen ve adıyla anılan çiçeğe dönüşen genç Narkissos'un adıyla bağlantılı olan — Narcissus cinsi sarı-beyaz çiçeğin adıdır. Klasik Pers-Türk divan şiir geleneğinde nergis sevgilinin gözünün narin bakışının sembolü olarak işlenir. nergis-i mest (mest nergis = baygın bakışlı sevgili gözü), nergis-i şehla (şehla nergis = mahmur sevgili gözü) terkipleri Hafız ve Nedim'in gazellerinde yer alır. Klasik Türk-Fars çiçek-kız adlarının köklü üyelerindendir.

Nergis Türkçeye Farsçadan geçmiştir. Sözcüğün daha eski kökeni tartışmalıdır: Farsçadan ya da bir başka Ortadoğu dilinden Yunancaya narkissos, Latinceye narcissus biçiminde geçtiği, oradan da Batı dillerine yayıldığı düşünülür; İspanyolcadaki Narciso adı bu yolun ucundadır. Yunanlar sözcüğü "uyuşukluk" anlamındaki narke ile bağdaştırırdı, çünkü çiçeğin ağır kokusunun baş döndürdüğüne inanılırdı. Mitolojide Narkissos, suda kendi yansımasına âşık olup oradan ayrılamayan, öldüğünde yerinde bu çiçek biten gençtir; narsisizm terimi doğrudan bu anlatıdan gelir. Batı kültürlerinde ad erkek adı olarak yaşarken Türk ve İran dünyasında hep kadın adı olmuştur. Divan şiirinde ise nergis her zaman gözdür: süzgün, baygın bakışıyla sevgilinin bakışına benzetilir. "Nergis-i şehlâ" bu benzetmenin klasik kalıbıdır. Nergiz yazımı bütün bölgelerde görülürken Nergis biçimi yalnızca Türk dili alanında, özellikle büyük şehirlerde yaygındır.