Derviş

Derviş, Farsça derviş "fakir, yoksul; mutasavvıf, sufi yolcusu" anlamlarına gelen klasik bir erkek adıdır. Klasik İslam tasavvuf geleneğinde derviş maddi dünyadan yüz çevirip manevi yolculuğa giren mutasavvıfı tanımlar. Mevlevi, Bektaşi ve Nakşibendi tarikatlarında derviş unvanı tarikat üyesinin temel mertebesidir. Yunus Emre'nin "Derviş Yunus" mahlasıyla anılması bu ismin Türk halk-tasavvuf kültüründe köklü yerini gösterir.

Pers darvish, iki Pers söz unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: dar ve -vish / -vesh (li, kapısında asılı; kapıdan kapıya yürüyen). Birleşim dar-vish = "kapı eşiğinde bekleyen, kapıdan kapıya yiyecek isteyen, fakir yolcu". Sözcüğün klasik Pers Arap tasavvuf fıkıh söyleyişte üç katmanlı anlam örgüsü vardır: (1) maddi fakir, dünya malından vazgeçmiş; (2) manevi fakir, Allah'a-yönelmiş, el-fakr ila Allah (Allah'a-muhtaçlık) duygusunu yaşayan; (3) tarikat mensubu, manevi yolculuk yapan mütasavvıf. Klasik İslami tasavvuf fıkıh edebiyat geleneğinde ed-darviş / el-fakir / el-mütasavvif / es-sufi eşanlamlı geleneğinin parçasıdır; her dört söz form Allah yolunda yürüyen manevi yolcu anlam merkezini paylaşır. Pers-Türk tasavvuf geleneğinde darvish lakabı 12-15. yüzyıllarda büyük mutasavvıfların onursal sıfatına dönüştü: Mevlâna Celaleddin-i Rumi darvish-i hakk (Hak yolunda derviş), Yunus Emre bir garib derviş, Hacı Bektaş Veli klasik Bektaşi söyleminde Pir-i Sultan Derviş. Anadolu Türk-İslam tarikat edebiyatında Derviş lakabı 13-19. yüzyıllarda Mevlevi, Bektaşi, Halveti, Kâdiri, Nakşibendi tarikatlarının manevi yolcu üyelerinin onursal unvanı şeklinde yerleşti. Mevlevi sema' ayinindeki dönen dervişler (vhirling dervishes) klasik Türk-İslam tasavvuf imgesinin uluslararası tanınan görsel sembolüdür; UNESCO İnsanlık Sözlü ve Manevi Mirası Listesi'nde (2008) yer alır.