Dilşah

Dilşah, Pers compound: dil (دل — kalp, gönül, yürek) ve shāh (شاه — şah, padişah) sözcüklerinin terkibinden gönül-şahı, kalp-padişahı, sevgili anlamlarına gelir. Klasik Pers divan-şiir-edebî söz-örgüsünün estetik-merkez söz-yapısıdır; sevgilinin-onursal-tasvirinin söz-formülü. Dil- başlangıçlı Pers compound söz-yapıları (Dilek, Dilan, Dilara, Dilaver, Dilbar, Dilrüba, Dilşah, Dilşad, Dilkeş) klasik dindar-edebî Türk-İslam-Pers ailelerinin sevdiği zarif kız-adlandırma kategorisinde 13-20. yüzyıllar boyunca standart-yerleşim gördü; bk. Dilaver maddesi. Şah unsuru klasik Pers-Türk-Hint saltanat-onursal-sıfatıdır (bk. Şehnaz maddesi). Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız (1315-1390), Sa'dī (1210-1291), Câmî (1414-1492) gibi büyük şairler dil-shāh yan-form söz-yapısını sevgilinin-kalp-üstündeki-saltanat-tasvirinin söz-imgesi şeklinde işlemişlerdir. 133 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #377 sıradadır.

Pers Dilshāh (دلشاه), iki Pers söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmış compound kız-adıdır: dil (دل — "kalp, gönül, yürek; klasik Pers-Türk divan-şiir-jargonunun merkez sözcüğü"; aynı kökten Dilek — Türk-türetimli yan-form-yan-yorumlu, Dilan — gönüller, Dilara — gönül-süsleyen, Dilaver — yiğit-yürekli, Dilbar — gönül-alan, Dilrüba — gönül-kapan, Dilşad — gönlü-şâd, Dilkeş — gönül-çeken yan-örgüsü; bk. Dilaver maddesi) ve shāh (شاه — "şah, padişah, hükümdar; klasik Pers-Türk-Hint saltanat-onursal-sıfatı; aynı kökten Şahin, Şah-i Cihân, Pādişāh, Şah-zâde, Şahbâz, Şehnaz yan-örgüsü; bk. Şehnaz maddesi"). Birleşim dil + shāh = "gönül-şahı, kalp-padişahı, sevgili-onursal-yansıtması". Klasik Pers divan-şiir-edebî söz-örgüsünün estetik-merkez söz-yapısıdır; sevgilinin-onursal-tasvirinin söz-formülü. Dil- başlangıçlı Pers compound söz-yapıları (Dilek, Dilan, Dilara, Dilaver, Dilbar, Dilrüba, Dilşah, Dilşad, Dilkeş, Dilfirib, Dilrübâ) klasik dindar-edebî Türk-İslam-Pers ailelerinin sevdiği zarif kız-erkek-adlandırma kategorisinde 13-20. yüzyıllar boyunca standart-yerleşim gördü; bk. Dilaver maddesi. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız (1315-1390), Sa'dī (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799), Türk klasik divan-şair Bâkî (1526-1600), Fuzûlî (1494-1556), Nedîm (1681-1730) gibi büyük şairler dil-shāh yan-form söz-yapısını sevgilinin-kalp-üstündeki-saltanat-tasvirinin söz-imgesi şeklinde işlemişlerdir; dil-shāh-i ḥüsn (güzelliğin-gönül-şahı), dil-shāh-i 'ālem (âlemin-gönül-şahı), shāh-i dilim (gönlümün-şahı) yan-form-yan-örgülü söz-yapıları klasik divan-portre-tasvirinin söz-formülleri. Aynı kategorinin yan-örgüsünde Dil-shāh (gönül-şah), Dil-firāz (gönül-yükselten), Dil-rüba (gönül-kapan), Dil-shād (gönlü-şâd-eden) yan-formları yer alır. Klasik İslamî tasavvuf-edebî söz-örgüsünde Hz. Peygamber için Shāh al-Anbiyā' (peygamberlerin-şahı) onursal-sıfat klasik nâ't-edebiyatının söz-örgüsündedir. Türkçeye Pers yumuşak-söyleyişiyle Dilşah / Dilşâh yan-formlarında yerleşmiştir.